The Position of the Orthodox Church on the Practice of "Regression Therapy" and Its Related Doctrines

The Position of the Orthodox Church Regarding the Practice of “Regression Therapy” and Its Related Doctrines Heresies 29.09.2026 The Position of the Orthodox Church Regarding the Practice of “Regression Therapy” (regression therapy) and Its Related Doctrines (A theological, patristic, and pastoral approach) Contemporary society is characterized by an intense search for ways of self-knowledge, psychological relief, and interpretation of human traumatic experiences. Within this context, various psychotherapeutic and self-knowledge practices have developed, among which is found the so-called regression therapy, that is, “regression therapy.” However, this term is not always used with the same content. It may refer to techniques that aim at the search and processing of childhood experiences or other earlier events in a person’s life. In other cases, however, the so-called past-life regression attempts to lead the individual to supposed “memories” of events that are placed before their birth or even to “previous lives,” the so-called “regressive lives.” And here the problem is identified. In this last case, the practice no longer concerns only a method of psychological investigation. It is connected with a specific metaphysical conception of man, soul, death, and existence, which is related to the theory of reincarnation or metempsychosis. The Orthodox Church must address the issue with theological precision, patristic discernment, and pastoral sensitivity. It is not correct to identify every form of psychotherapy with metaphysical practices. However, it is equally impossible to consider compatible with the Orthodox faith the teaching that man has lived previous earthly lives and can “recall” them. The occasion for our present statement was taken from recent publications, according to which a couple of doctors, who are accused for the death of a famous musician, had a connection with a famous hypnotist and hypnotherapist, who practices “regression therapy.” Indeed, according to publications, the said hypnotherapist practices hypnosis for “therapy” through “regressive lives” [1] and speaks of “reincarnation” [2], which means that he has given to his therapeutic practices a metaphysical character as well. We consider such “therapies” absolutely incompatible with the teaching of our Church, having serious impacts on our spiritual journey and mainly on our salvation. Therefore, we drafted our statement to inform our faithful. To inform about the uniqueness of the human person and about the spurious teachings, which originate from the Eastern religions (Hinduism, Buddhism, Zenism, etc.) and have been incorporated into the dominant beliefs of the network of the “New Aquarian Age” and contemporary Esotericism. Briefly, we mention that the doctrine of “reincarnation” or “metempsychosis” is dominant in the aforementioned religions and constitutes their basic anthropological view. According to this, souls pre-exist and are a “part” of the impersonal divine. At various times, they incarnate in human bodies, in order to “fulfill their individual karma of some of their previous lives.” This process is inconceivably long-term; the souls are in an endless cycle of reincarnations (in different human bodies) or metempsychoses (even in the bodies of animals, birds, even plants, or minerals), until “their individual karma is fulfilled.” The “release” from this “painful cycle” is achieved by the individual powers of each person (e.g., yoga, meditation, etc.). And as “release” is understood the annihilation of the “individual ego,” that is, of its existence, with the “sinking” into the impersonal “void,” which in Hinduism is Brahman and in Buddhism is Nirvana. This grave heresy negates the psychosomatic unity and the uniqueness of the human being, leading him into terrible dead ends, into illusions of “eternal survival,” and naturally alienates him from the Providence of the true and personal Triadic God, thereby depriving them of salvation. It goes without saying that this specific system of doctrines is not only contrary to Christian teaching but is understood as a clear demonic condition. And the most tragic aspect is that many believers adopt it out of ignorance. Let us see what the Orthodox teaching is in the face of these grave and dangerous heresies. The Uniqueness of the Human Person Orthodox anthropology is founded on the biblical revelation that man was created “in the image of God” (Gen. 1:27). Man is not an impersonal soul which successively uses different bodies. He is a unified and unrepeatable person, whose bodily and psychic dimensions belong to the same unique existence. In the Orthodox tradition, soul and body do not constitute two foreign or hostile realities. Man is a psychosomatic unity, composed of body (material element) and soul (spiritual element), both being sacred. This has enormous significance for the issue of reincarnation. If man is a unique person, then the notion that the same soul can successively inhabit different bodies creates an anthropological model different from that of Holy Scripture and the Church. Precisely for this reason, the Christian hope is not reincarnation but the resurrection of the dead. The Creed declares: “I look for the resurrection of the dead and the life of the world to come.” This confession is not a secondary detail of the Christian faith. It constitutes an essential element thereof. The Orthodox Church teaches that salvation concerns the whole man and the whole creation. It does not expect the eternal liberation of a soul from the body through successive incarnations, but the resurrection and transfiguration of man in Christ. The final restoration, after the resurrection, will be psychosomatic, meaning that both the soul and the body will be saved and will henceforth constitute an indissoluble unity forever. The Apostle Paul writes characteristically: “It is appointed for men to die once, and after this the judgment” (Heb. 9:27). The earthly life of man is one. And precisely because it is one, it has unique and unrepeatable value. Resurrection and Reincarnation: Two Different Conceptions It is necessary to clearly distinguish two entirely different conceptions. The Christian faith in the resurrection is not an abstract philosophical theory. It has the Risen Christ as its center. Christ did not “reincarnate” in another body. He was raised. And the body of the Resurrection was real. The Risen Lord showed His disciples the marks of the passions and said: “Touch me and see, for a spirit does not have flesh and bones” (Luke 24:39). Saint John of Damascus, developing the teaching of the Church, insists that the Resurrection concerns the body and that it is a re-union of soul and body. He clarifies, moreover, that it is not a replacement of man by someone else, but the resurrection of this very same body, which will pass from corruption to incorruption. This patristic teaching stands in opposition to the idea that the soul definitively leaves one body and enters another. In contrast, reincarnation asserts, in various versions, that the soul or some form of personal existence enters a new body after death and continues a new earthly life. Christian resurrection, on the other hand, confesses that the very man, as a unified person, is raised by the power of God. Particular importance is also attached to the confrontation of the ancient Church with philosophical and religious conceptions that regarded the body as an inferior or temporary garment of the soul. The Christian faith does not view the body as a prison from which the soul must be liberated. The Son of God Himself assumed real human flesh. Consequently, the Incarnation constitutes a fundamental affirmation of the value of the body and of material creation. The model of the Christian faith is Christ Himself. Christ did not undergo reincarnation. He was resurrected. His Resurrection constitutes the “firstfruits” of the resurrection of humanity: “But now Christ has been raised from the dead, the firstfruits of those who have fallen asleep” (1 Cor. 15:20). Just as He was resurrected psychosomatically, so shall we also be resurrected “in Christ” (2 Thess. 4:16). The Orthodox Church regards the real Resurrection of Christ as the center of the faith and the foundation of human hope. Therefore, the theory of successive earthly lives cannot be integrated into Orthodox teaching without essentially distorting the Christian message concerning man, death, salvation, and Resurrection. The Patristic Treatment of Metempsychosis The rejection of metempsychosis does not constitute a contemporary reaction of the Church to a new social phenomenon, as has been spread and has largely prevailed worldwide. The patristic tradition has already addressed the relevant conception. Particularly significant is the theological critique of Saint Gregory of Nyssa, who extensively treats the theory of metempsychosis and the pre-existence of souls. In his works “On the Soul and the Resurrection” and “Against Those Who Say That the Souls Pre-exist the Bodies,” Gregory exercises anthropological and theological critique of the relevant conceptions [3]. Similar critique is found in Basil the Great [4], in Gregory the Theologian [5], and in John Chrysostom [6]. The relevant patristic literature addresses metempsychosis as a conception foreign to the Christian teaching on creation, man, body, and resurrection. Particularly characteristic is the thought of Gregory of Nyssa that the theory of metempsychosis confuses the different natures of beings and does not correspond to the particular value and identity of the human person. The Pre-existence of Souls and the Fifth Ecumenical Council A significant historical-theological clarification is required here. The Fifth Ecumenical Council, which convened in Constantinople in 553, addressed and condemned Origenist teachings related to the pre-existence of souls. In the ecclesiastical tradition, this teaching was not accepted as orthodox. Thus, the Orthodox conciliar tradition itself preserved the conception that human souls are not pre-existing spiritual entities which later enter into bodies, but are created “from the very beginning of conception”; the body and the soul are created at the moment when life begins in the mother’s womb. The anathematizing texts associated with the Origenist controversy explicitly reject the conception of the pre-existence of human souls. However, for the sake of theological precision, the claim that the Fifth Ecumenical Council “condemned regression therapy” should not be formulated. This is an anachronistic formulation. Contemporary regression therapy is a different and much later phenomenon. The more correct formulation is that the Church has already rejected the theological preconditions of the pre-existence of souls and of metempsychosis, while the contemporary practice of past-life regression, when it relies on these conceptions, comes into conflict with Orthodox anthropology. What does “remembering a previous life” mean? What is the position of Science? Here lies perhaps the most important point of contemporary discussion. Contemporary research on hypnosis and memory: recall under hypnosis does not in itself constitute a guarantee of historical accuracy and requires particular scientific caution. A person can indeed experience intense images, emotions, narratives, or sensations of intimacy during a session. The fact that the experience is intense and subjectively absolutely true does not necessarily mean that it constitutes a historical memory. Therefore, we need to distinguish: the experience from the interpretation of the experience. Someone can sincerely say: “I saw this image.” However, this does not automatically imply: “Therefore, I actually lived in a previous era.” Modern research on memory has shown that human memory does not function as an infallible archive of the past. Especially under conditions of hypnosis or increased suggestibility, there is a risk that recall may be influenced by expectations, cues, and other factors. The American Psychological Association emphasizes that memories recalled under hypnosis should not automatically be considered accurate or historically reliable. This means that the intensity of an experience is not sufficient to prove the historical reality of the event that the person believes they remember. This observation does not constitute a theological argument against regression therapy. It is an issue concerning the very nature of human memory and must be taken seriously in every responsible psychotherapeutic practice. Also, “According to the Mayo Clinic, hypnosis can be used complementarily in certain cases, such as for the management of pain, anxiety, and stress, as well as in specific behavioral interventions. However, healthcare professionals often recommend other therapies, such as cognitive behavioral therapy, before hypnosis or in combination with it. The same medical source warns that hypnosis is not suitable for everyone and that it may cause, albeit rarely, adverse reactions such as dizziness, headache, nausea, intense drowsiness, anxiety, or sleep problems. Particular caution is needed when someone uses hypnosis to ‘work’ on traumatic or highly stressful experiences from the past, as this may cause an intense emotional reaction” [7]. And “The medical literature itself shows that hypnotherapy cannot be treated as a panacea. Where there is a real medical problem, diagnosis, monitoring, and treatment remain the responsibility of appropriately licensed healthcare professionals. And this very distinction gains particular significance when hypnotherapy appears alongside serious medical conditions and not simply as a complementary relaxation practice or symptom management” [8]. The distinction between psychotherapy and metaphysics The Church has no reason to reject psychotherapy wholesale when it operates according to the rules of medical science. A person may suffer from anxiety, traumatic experiences, grief, phobias, depressive symptoms, or other psychological difficulties, and it is absolutely legitimate to seek help from an appropriately trained mental health professional. It rejects unorthodox practices, and primarily those that have a “metaphysical” character, that is, esoteric. Orthodox pastoral care does not require a person to choose between faith and science. However, a distinction needs to be made between: scientific psychotherapy and metaphysical theory, the processing of a real traumatic experience and the search for an alleged previous life, psychological interpretation and religious teaching, memory and suggestion, psychological healing and the theory of reincarnation. This distinction is necessary because a practice may be presented with therapeutic terminology while simultaneously incorporating a specific metaphysical understanding. The incompatibility of reincarnation with Christian teaching The theory of reincarnation differs from the Orthodox faith in many fundamental points. a) With regard to life. Orthodoxy considers earthly life unique and unrepeatable. Reincarnation places it within a sequence of successive lives. b) With regard to death. For the Church, death is the last enemy that was conquered through the Resurrection of Christ. It is not merely a transition into a new earthly incarnation. c) With regard to salvation. Salvation is a gift of God’s grace and communion with Christ. It does not constitute the result of an impersonal mechanism of “karmic” retribution. d) With regard to the body. The body is not a temporary shell which the soul sheds and replaces. Christian faith expects the resurrection of man. Orthodox teaching emphasizes that salvation does not concern only an abstract “spiritual” reality, but the whole man and creation. e) With regard to guilt and repentance. Christian repentance concerns the real life of man before God. It does not rest on the search for supposed sins committed in a previous incarnation. The Orthodox concept of healing The Church has used the language of healing since antiquity. Man needs healing because his relationship with God, with his fellow man, and with himself has been wounded. This healing does not consist in the discovery of a “previous life.” It is connected with repentance, ascetic practice, prayer, forgiveness, the sacramental life, and above all with the communion of man with Christ. The word repentance has particular significance here. It does not mean a psychological return to the past for the discovery of hidden incarnations. It means a change of mind and orientation of the whole existence. Man is not called to return to a supposed previous life. He is called to return to God. The need for spiritual discernment The Orthodox Tradition knows that man must not automatically attribute a divine or supernatural origin to every inner experience. And for this reason the Apostle John urges: “Do not believe every spirit, but test the spirits whether they are from God” (1 John 4:1). This exhortation constitutes a fundamental principle of spiritual discernment. It does not mean suspicion towards every psychological experience. It means that the Christian must not turn every inner image into a revelation, nor every intense experience into a metaphysical certainty. Precisely here the patristic discernment and the contemporary scientific attention towards memory and suggestion meet. Why does reincarnation exercise such great fascination? The question is not only “Is reincarnation true?” It is also: Why does the modern man need it? In many cases, the idea of reincarnation seems to offer an answer to the problem of injustice: if someone suffers today, perhaps it is due to actions of a previous life. In other cases it offers the hope that man will have countless opportunities to be corrected. The Orthodox Church proposes a different answer. It does not tell man: “You will have another life.” It tells him: “God meets you now and offers you eternal life, provided you trust Him.” Repentance is not postponed for a supposed next incarnation. The Apostle Paul says: “Behold, now is the acceptable time; behold, now is the day of salvation” (2 Corinthians 6:2). The Christian life is unique precisely because it is precious. Every moment can become a moment of repentance, love, forgiveness, and communion with God. The Church does not deny the mystery — it illuminates it. There is one more risk. When a person confronts the mystery of death, they may seek easy explanations. However, the Orthodox Church does not fear the mystery. It does not claim to know every detail about what happens after death. It does, however, know what God has revealed: that death is not the final word, that Christ has risen, that man is not lost, that there is a Resurrection of the dead, and that the history of humanity is being led toward the Kingdom of God. Saint John of Damascus summarizes the Orthodox faith in the Resurrection by emphasizing that the very body that underwent corruption will be raised incorruptible. This is the hope of the Church. Not the restarting of a cycle of existences. But the victory over death. From the “memory of previous lives” to the memory of God Perhaps the deeper pastoral message lies here. Man often seeks to learn who he “was” in another life. The Church calls him to discover who he is in Christ. Man may know or ignore much about his past. But there is one knowledge that surpasses all others: that he is a creation of God, that he is loved by God, that he is called into communion with God, that Christ assumed human nature, that death does not have the final word, and that the destiny of man is not an endless cycle of reincarnations but communion with his Creator. A significant pastoral distinction The Church must treat with respect the person who has participated in such a practice. It is not pastorally beneficial

Η θέση της Ορθοδόξου Εκκλησίας απέναντι στην πρακτική της «Θεραπείας Παλινδρόμησης» (regression therapy) και των συναφών δοξασιών της Αιρέσεις 29.09.2026 Η θέση της Ορθοδόξου Εκκλησίας απέναντι στην πρακτική της «Θεραπείας Παλινδρόμησης» (regression therapy) και των συναφών δοξασιών της (Θεολογική, πατερική και ποιμαντική προσέγγιση) Η σύγχρονη κοινωνία χαρακτηρίζεται από έντονη αναζήτηση τρόπων αυτογνωσίας, ψυχικής ανακούφισης και ερμηνείας των τραυματικών εμπειριών του ανθρώπου. Στο πλαίσιο αυτό έχουν αναπτυχθεί ποικίλες ψυχοθεραπευτικές και αυτογνωσιακές πρακτικές, μεταξύ των οποίων συναντάται και η λεγόμενη regression therapy, δηλαδή « θεραπεία παλινδρόμησης ». Ο όρος αυτός, ωστόσο, δεν χρησιμοποιείται πάντοτε με το ίδιο περιεχόμενο. Μπορεί να αναφέρεται σε τεχνικές που αποσκοπούν στην αναζήτηση και επεξεργασία βιωμάτων της παιδικής ηλικίας ή άλλων παλαιότερων γεγονότων της ζωής ενός ανθρώπου. Σε άλλες περιπτώσεις, όμως, η λεγόμενη past-life regression επιχειρεί να οδηγήσει το άτομο σε υποτιθέμενες «αναμνήσεις » γεγονότων που τοποθετούνται πριν από τη γέννησή του ή ακόμη και σε « προηγούμενες ζωές », τις λεγόμενες « ανάδρομες ζωές ». Και εδώ εντοπίζεται το πρόβλημα. Στην τελευταία αυτή περίπτωση η πρακτική δεν αφορά πλέον μόνο μία μέθοδο ψυχολογικής διερεύνησης. Συνδέεται με μία συγκεκριμένη μεταφυσική αντίληψη περί ανθρώπου, ψυχής, θανάτου και υπάρξεως, η οποία σχετίζεται με τη θεωρία της μετενσάρκωσης ή μετεμψύχωσης . Η Ορθόδοξη Εκκλησία οφείλει να αντιμετωπίζει το ζήτημα με θεολογική ακρίβεια, πατερική διάκριση και ποιμαντική ευαισθησία. Δεν είναι ορθό να ταυτίζεται κάθε μορφή ψυχοθεραπείας με μεταφυσικές πρακτικές. Εξίσου όμως δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί συμβατή με την Ορθόδοξη πίστη η διδασκαλία ότι ο άνθρωπος έχει ζήσει προηγούμενες επίγειες ζωές και μπορεί να τις « ανακαλέσει ». Αφορμή για την παρούσα ανακοίνωσή μας πήραμε από πρόσφατα δημοσιεύματα, σύμφωνα με τα οποία ζεύγος ιατρών, οι οποίοι κατηγορούνται για τον θάνατο γνωστού μουσικού είχαν σχέση και με γνωστό υπνωτιστή και υπνοθεραπευτή, ο οποίος ασκεί« θεραπεία παλινδρόμησης » (regression therapy). Μάλιστα, σύμφωνα με δημοσιεύματα ο εν λόγω υπνοθεραπευτής ασκεί τον υπνωτισμό για «θεραπεία» δια των «ανάδρομων ζωών» [1] και κάνει λόγο για « μετενσάρκωση» [2] , που σημαίνει ότι έχει δώσει στις όποιες θεραπευτικές του πρακτικές και μεταφυσικό χαρακτήρα. Θεωρούμε τοιούτου είδους «θεραπείες» απόλυτα ασύμβατες με την διδασκαλία της Εκκλησίας μας, έχοντας σοβαρές επιπτώσεις στην πνευματικής μας πορεία και κυρίως στην σωτηρίας μας. Γι’ αυτό συντάξαμε την ανακοίνωσή μας για ενημέρωση των πιστών μας. Να ενημερώσουμε για την μοναδικότητα του ανθρωπίνου προσώπου και για τις νόθες διδασκαλίες, οι οποίες προέρχονται από τα ανατολικά θρησκεύματα (Ινδουισμός, Βουδισμός, Ζενισμός, κλπ) και έχουν ενταχθεί σε κυρίαρχες πίστεις του πλέγματος της « Νέας Υδροχοϊκής Εποχής » και του σύγχρονου Αποκρυφισμού. Επιγραμματικά να αναφέρουμε πως η δοξασία περί «μετενσαρκώσεως» ή «μετεμψυχώσεως » είναι κυρίαρχη στα ως άνω θρησκεύματα και αποτελεί βασική ανθρωπολογικήτους θεώρηση. Σύμφωνα με αυτή, οι ψυχές προϋπάρχουν και είναι «μέρος» του απρόσωπου θείου. Κατά καιρούς ενσαρκώνονται σε ανθρώπινα σώματα, για να «εκπληρώσουν το ατομικό τους κάρμακάποιας προηγούμενης ζωής τους ». Αυτή η διαδικασία είναι ασύλληπτα μακροχρόνια, οι ψυχές βρίσκονται σε αέναο κύκλο μετενσαρκώσεων (σε διαφορετικά ανθρώπινα σώματα) ή μετεμψυχώσεων ακόμα σε σώματα ζώων, πτηνών, ακόμα και φυτών, ή ορυκτών), μέχρι να «εκπληρωθεί το ατομικό τους κάρμα ». Η «απαλλαγή» από αυτόν τον «οδυνηρό κύκλο » επιτυγχάνεται με τις ατομικές δυνάμεις του κάθε ανθρώπου (π.χ. την γιόγκα, τον διαλογισμό, κλπ.). Και ως « απαλλαγή» νοείται η εκμηδένιση του «ατομικού εγώ», δηλαδή της ύπαρξής του, με την «βύθιση» στο απρόσωπο «κενό», το οποίο στον Ινδουισμό είναι το Βράχμα και στον Βουδισμό το Νιρβάνα . Αυτή η σοβαρή κακοδοξία αναιρεί την ψυχοσωματική ενότητα και την μοναδικότητα του ανθρώπου, οδηγώντας τον σε τρομερά αδιέξοδα, σε ψευδαισθήσεις «αιώνιας επιβίωσης» και φυσικά τον απομακρύνει από την Πρόνοια του αληθινού και προσωπικού Τριαδικού Θεούκαι τους στερεί την σωτηρία. Εξυπακούεται ότι το συγκεκριμένο σύστημα δοξασιών, όχι μόνον είναι αντίθετο με την χριστιανική διδασκαλία, αλλά νοείται ως σαφή δαιμονική κατάσταση. Και το πλέον τραγικό είναι ότι το υιοθετούν, από άγνοια, και πολλοί πιστοί. Ας δούμε ποια είναι η ορθόδοξη διδασκαλία απέναντι σε αυτές τις σοβαρές και επικίνδυνες κακοδοξίες. Η μοναδικότητα του ανθρώπινου προσώπου Η Ορθόδοξη ανθρωπολογία θεμελιώνεται στη βιβλική αποκάλυψη ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε « κατ’ εἰκόνα Θεοῦ » (Γεν.1,27).Ο άνθρωπος δεν είναι μία απρόσωπη ψυχή η οποία χρησιμοποιεί διαδοχικά διαφορετικά σώματα. Είναι ενιαίο και ανεπανάληπτο πρόσωπο, του οποίου η σωματική και ψυχική διάσταση ανήκουν στην ίδια μοναδική ύπαρξη.Στην Ορθόδοξη παράδοση ψυχή και σώμα δεν αποτελούν δύο ξένες ή εχθρικές πραγματικότητες. Ο άνθρωπος είναι ψυχοσωματική ενότητα, αποτελείται από σώμα (υλικό στοιχείο) και από την ψυχή (πνευματικό στοιχείο), αμφότερα ιερά. Αυτό έχει τεράστια σημασία για το ζήτημα της μετενσάρκωσης. Εάν ο άνθρωπος είναι ένα μοναδικό πρόσωπο, τότε η αντίληψη ότι η ίδια ψυχή μπορεί να κατοικήσει διαδοχικά σε διαφορετικά σώματα δημιουργεί ένα διαφορετικό ανθρωπολογικό σχήμα από εκείνο της Αγίας Γραφής και της Εκκλησίας. Ακριβώς γι’ αυτό η χριστιανική ελπίδα δεν είναι η μετενσάρκωση αλλά η ανάσταση των νεκρών.Το Σύμβολο της Πίστεως διακηρύσσει:« Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος». Η ομολογία αυτή δεν αποτελεί δευτερεύουσα λεπτομέρεια της χριστιανικής πίστεως. Αποτελεί ουσιώδες στοιχείο της. Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι η σωτηρία αφορά ολόκληρο τον άνθρωπο και ολόκληρη τη δημιουργία. Δεν προσδοκά την αιώνια απελευθέρωση μιας ψυχής από το σώμα μέσω διαδοχικών ενσαρκώσεων, αλλά την ανάσταση και μεταμόρφωση του ανθρώπου εν Χριστώ. Η τελική αποκατάσταση, μετά την ανάσταση θα είναι ψυχοσωματική, δηλαδή θα σωθεί μαζί με την ψυχή και το σώμα και θα αποτελούν πια αιωνίως μια άρρηκτη ενότητα. Ο Απόστολος Παύλος γράφει χαρακτηριστικά:« ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ἅπαξ ἀποθανεῖν, μετὰ δὲ τοῦτο κρίσις »(Εβρ.9,27).Η επίγεια ζωή του ανθρώπου είναι μία. Και ακριβώς επειδή είναι μία, έχει μοναδική και ανεπανάληπτη αξία. Ανάσταση και μετενσάρκωση: δύο διαφορετικές αντιλήψεις Είναι απαραίτητο να διακρίνουμε με σαφήνεια δύο εντελώς διαφορετικές αντιλήψεις. Η χριστιανική πίστη στην ανάσταση δεν είναι αφηρημένη φιλοσοφική θεωρία. Έχει ως κέντρο της τον Αναστημένο Χριστό. Ο Χριστός δεν «ξαναγεννήθηκε» σε άλλο σώμα. Αναστήθηκε.Και το σώμα της Αναστάσεως ήταν πραγματικό. Ο Αναστημένος Κύριος έδειξε στους μαθητές Του τα σημάδια των παθών και είπε: « Ψηλαφήσατέ με καὶ ἴδετε, ὅτι πνεῦμα σάρκα καὶ ὀστέα οὐκ ἔχει» (Λουκ.24,39). Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός , αναπτύσσοντας τη διδασκαλία της Εκκλησίας, επιμένει ότι η Ανάσταση αφορά στο σώμα και ότι πρόκειται για την επανασύνδεση ψυχής και σώματος. Διευκρινίζει μάλιστα ότι δεν πρόκειται για την αντικατάσταση του ανθρώπου από κάποιον άλλο, αλλά για ανάσταση αυτού του ίδιου σώματος, το οποίο θα μεταβεί από τη φθορά στην αφθαρσία. Η πατερική αυτή διδασκαλία βρίσκεται στον αντίποδα της ιδέας ότι η ψυχή εγκαταλείπει οριστικά ένα σώμα και εισέρχεται σε ένα άλλο. Αντίθετα, η μετενσάρκωση υποστηρίζει, σε διάφορες εκδοχές της, ότι η ψυχή ή κάποια μορφή προσωπικής υπάρξεως εισέρχεται μετά τον θάνατο σε νέο σώμα και συνεχίζει έναν νέο επίγειο βίο.Η χριστιανική ανάσταση, αντιθέτως, ομολογεί ότι ο ίδιος ο άνθρωπος, ως ενιαίο πρόσωπο, ανασταίνεται διά της δυνάμεως του Θεού. Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αντιπαράθεση της αρχαίας Εκκλησίας με φιλοσοφικές και θρησκευτικές αντιλήψεις που θεωρούσαν το σώμα κατώτερο ή προσωρινό ένδυμα της ψυχής. Η χριστιανική πίστη δεν βλέπει το σώμα ως φυλακή από την οποία πρέπει να απελευθερωθεί η ψυχή. Ο ίδιος ο Υιός του Θεού προσέλαβε πραγματική ανθρώπινη σάρκα. Η Ενανθρώπηση αποτελεί, συνεπώς, θεμελιώδη επιβεβαίωση της αξίας του σώματος και της υλικής δημιουργίας. Το πρότυπο της χριστιανικής πίστεως είναι ο ίδιος ο Χριστός.Ο Χριστός δεν μετενσαρκώθηκε. Αναστήθηκε.Η Ανάστασή Του αποτελεί « ἀπαρχή» της αναστάσεως της ανθρωπότητας: « νυνὶ δὲ Χριστὸς ἐγήγερται ἐκ νεκρῶν, ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων »(Α΄ Κορ.15,20).Όπως Εκείνος αναστήθηκε ψυχοσωματικά, έτσι θα αναστηθούμε και εμείς « ενΧριστώ » (Β΄Θεσ.4,16). Η Ορθόδοξη Εκκλησία θεωρεί την πραγματική Ανάσταση του Χριστού κέντρο της πίστεως και θεμέλιο της ελπίδας του ανθρώπου. Επομένως, η θεωρία των διαδοχικών επίγειων ζωών δεν μπορεί να ενσωματωθεί στην ορθόδοξη διδασκαλία χωρίς να αλλοιωθεί ουσιωδώς το χριστιανικό μήνυμα περί ανθρώπου, θανάτου, σωτηρίας και Αναστάσεως. Η πατερική αντιμετώπιση της μετεμψυχώσεως Η απόρριψη της μετεμψυχώσεως δεν αποτελεί σύγχρονη αντίδραση της Εκκλησίας σε ένα νέο κοινωνικό φαινόμενο, όπως έχει διαδοθεί και επικρατήσει εν πολλοίς παγκοσμίως. Η πατερική παράδοση έχει ήδη αντιμετωπίσει τη σχετική αντίληψη. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η θεολογική κριτική του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης , ο οποίος πραγματεύεται εκτενώς τη θεωρία της μετεμψυχώσεως και της προϋπάρξεως των ψυχών. Στα έργα του « Περὶ ψυχῆς καὶ ἀναστάσεως και Πρὸς τοὺς λέγοντας προϋφεστάναι τὰς ψυχὰς τῶν σωμάτων », ο Γρηγόριος ασκεί ανθρωπολογική και θεολογική κριτική στις σχετικές αντιλήψεις [3] . Ανάλογη κριτική συναντάται στον Μέγα Βασίλειο [4] , στον Γρηγόριο τον Θεολόγο [5] και στον Ιωάννη τον Χρυσόστομο [6] . Η σχετική πατερική γραμματεία αντιμετωπίζει τη μετεμψύχωση ως αντίληψη ξένη προς τη χριστιανική διδασκαλία περί δημιουργίας, ανθρώπου, σώματος και αναστάσεως. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η σκέψη του Γρηγορίου Νύσσης ότι η θεωρία της μετεμψυχώσεως συγχέει τις διαφορετικές φύσεις των όντων και δεν ανταποκρίνεται στην ιδιαίτερη αξία και ταυτότητα του ανθρώπινου προσώπου. Η προΰπαρξη των ψυχών και η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος Χρειάζεται εδώ μία σημαντική ιστορικοθεολογική διευκρίνιση.Η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος, η οποία συνήλθε στην Κωνσταντινούπολη το 553, αντιμετώπισε και ωριγενιστικές διδασκαλίες σχετικές με την προΰπαρξη των ψυχών. Στην εκκλησιαστική παράδοση η διδασκαλία αυτή δεν έγινε αποδεκτή ως ορθόδοξη. Η ίδια η ορθόδοξη συνοδική παράδοση διαφύλαξε έτσι την αντίληψη ότι οι ανθρώπινες ψυχές δεν είναι προϋπάρχουσες πνευματικές υπάρξεις οι οποίες εισέρχονται μεταγενέστερα στα σώματα, αλλά δημιουργούνται « εξ άκρας συλλήψεως », το σώμα και η ψυχή δημιουργείται την στιγμή που αρχίζει η ζωή στην μήτρα της μητέρας. Τα αναθεματιστικά κείμενα που συνδέονται με την ωριγενιστική κρίση απορρίπτουν ρητά την αντίληψη περί προϋπάρξεως των ανθρωπίνων ψυχών. Ωστόσο, για λόγους θεολογικής ακρίβειας, δεν πρέπει να διατυπώνεται ο ισχυρισμός ότι η Ε΄ Οικουμενική Σύνοδος « καταδίκασε τη regression therapy ». Πρόκειται για αναχρονιστική διατύπωση. Η σύγχρονη regression therapy είναι διαφορετικό και πολύ μεταγενέστερο φαινόμενο. Η ορθότερη διατύπωση είναι ότι η Εκκλησία έχει ήδη απορρίψει τις θεολογικές προϋποθέσεις της προϋπάρξεως των ψυχών και της μετεμψυχώσεως, ενώ η σύγχρονη πρακτική της past-life regression , όταν στηρίζεται σε αυτές τις αντιλήψεις, έρχεται σε αντίθεση με την ορθόδοξη ανθρωπολογία. Τι σημαίνει η «ανάμνηση προηγούμενης ζωής»; Ποια η θέση της Επιστήμης; Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο της σύγχρονης συζητήσεως. Σύγχρονη έρευνα για την ύπνωση και τη μνήμη: η ανάκληση υπό ύπνωση δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση ιστορικής ακρίβειας και απαιτεί ιδιαίτερη επιστημονική προσοχή. Ένας άνθρωπος μπορεί πράγματι να βιώσει κατά τη διάρκεια μιας συνεδρίας έντονες εικόνες, συναισθήματα, αφηγήσεις ή αισθήσεις οικειότητας. Το γεγονός ότι το βίωμα είναι έντονο και υποκειμενικά απολύτως αληθινό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι αποτελεί ιστορική ανάμνηση. Χρειάζεται, επομένως, να διακρίνουμε:το βίωμα από την ερμηνεία του βιώματος. Κάποιος μπορεί ειλικρινά να πει:« Είδα αυτή την εικόνα ».Αυτό όμως δεν συνεπάγεται αυτομάτως:« Επομένως, έζησα πραγματικά σε προηγούμενη εποχή ». Η σύγχρονη μελέτη της μνήμης έχει δείξει ότι η ανθρώπινη μνήμη δεν λειτουργεί ως αλάνθαστο αρχείο του παρελθόντος. Ειδικά σε συνθήκες ύπνωσης ή αυξημένης υποβολής, υπάρχει κίνδυνος η ανάκληση να επηρεασθεί από προσδοκίες, υποδείξεις και άλλους παράγοντες. Η American Psychological Association επισημαίνει ότι οι αναμνήσεις που ανακαλούνται υπό ύπνωση δεν πρέπει να θεωρούνται αυτομάτως ακριβείς ή ιστορικά αξιόπιστες.Αυτό σημαίνει ότι η ένταση ενός βιώματος δεν αρκεί για να αποδειχθεί η ιστορική πραγματικότητα του γεγονότος που το άτομο θεωρεί ότι θυμάται. Η παρατήρηση αυτή δεν αποτελεί θεολογικό επιχείρημα εναντίον της regression therapy . Αποτελεί ζήτημα που αφορά στην ίδια τη φύση της ανθρώπινης μνήμης και πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη σε κάθε υπεύθυνη ψυχοθεραπευτική πρακτική. Επίσης, « Σύμφωνα με τη Mayo Clinic, η ύπνωση μπορεί να χρησιμοποιηθεί συμπληρωματικά σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως για τη διαχείριση του πόνου, του άγχους και του στρες, αλλά και σε συγκεκριμένες συμπεριφορικές παρεμβάσεις. Ωστόσο, οι επαγγελματίες υγείας συχνά προτείνουν άλλες θεραπείες, όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, πριν από την ύπνωση ή σε συνδυασμό με αυτήν. Η ίδια ιατρική πηγή προειδοποιεί ότι η ύπνωση δεν είναι κατάλληλη για όλους και ότι μπορεί να προκαλέσει, έστω σπάνια, ανεπιθύμητες αντιδράσεις όπως ζάλη, πονοκέφαλο, ναυτία, έντονη υπνηλία, άγχος ή προβλήματα ύπνου. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν κάποιος χρησιμοποιεί την ύπνωση για να «δουλέψει» πάνω σε τραυματικές ή ιδιαίτερα στρεσογόνες εμπειρίες του παρελθόντος, καθώς αυτό μπορεί να προκαλέσει έντονη συναισθηματική αντίδραση » [7] . Και « Η ίδια η ιατρική βιβλιογραφία δείχνει ότι η υπνοθεραπεία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως πανάκεια. Όπου υπάρχει πραγματικό ιατρικό πρόβλημα, η διάγνωση, η παρακολούθηση και η θεραπεία παραμένουν υπόθεση των κατάλληλα αδειοδοτημένων επαγγελματιών υγείας. Και αυτή ακριβώς η διάκριση αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν η υπνοθεραπεία εμφανίζεται δίπλα σε σοβαρές ιατρικές καταστάσεις και όχι απλώς ως μια συμπληρωματική πρακτική χαλάρωσης ή διαχείρισης συμπτωμάτων » [8] . Η διάκριση μεταξύ ψυχοθεραπείας και μεταφυσικής Η Εκκλησία δεν έχει λόγο να απορρίψει συλλήβδην την ψυχοθεραπεία, όταν αυτή λειτουργεί με τους κανόνες της ιατρικής επιστήμης.Ο άνθρωπος μπορεί να υποφέρει από άγχος, τραυματικές εμπειρίες, πένθος, φοβίες, καταθλιπτικά συμπτώματα ή άλλες ψυχικές δυσκολίες και είναι απολύτως θεμιτό να ζητήσει βοήθεια από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας. Απορρίπτει ανορθόδοξες πρακτικές και κυρίως όσες έχουν «μεταφυσικό » χαρακτήρα, δηλαδή αποκρυφιστικό. Η Ορθόδοξη ποιμαντική δεν απαιτεί από τον άνθρωπο να επιλέξει μεταξύ πίστεως και επιστήμης.Χρειάζεται όμως να γίνεται διάκριση ανάμεσα:στην επιστημονική ψυχοθεραπεία και στη μεταφυσική θεωρία,στην επεξεργασία ενός πραγματικού τραυματικού βιώματος και στην αναζήτηση μιας υποτιθέμενης προηγούμενης ζωής , στην ψυχολογική ερμηνεία και στη θρησκευτική διδασκαλία,στη μνήμη και στην υποβολή,στην ψυχική θεραπεία και στη θεωρία της μετενσάρκωσης. Η διάκριση αυτή είναι απαραίτητη διότι μία πρακτική μπορεί να παρουσιάζεται με θεραπευτική ορολογία, ενώ παράλληλα να ενσωματώνει μία συγκεκριμένη μεταφυσική αντίληψη. Η ασυμβατότητα της μετενσάρκωσης με τη χριστιανική διδασκαλία Η θεωρία της μετενσάρκωσης διαφοροποιείται από την ορθόδοξη πίστη σε πολλά θεμελιώδη σημεία. α) Ως προς τη ζωή . Η Ορθοδοξία θεωρεί την επίγεια ζωή μοναδική και ανεπανάληπτη. Η μετενσάρκωση την εντάσσει σε μία ακολουθία διαδοχικών ζωών. β) Ως προς τον θάνατο . Για την Εκκλησία ο θάνατος είναι ο έσχατος εχθρός που νικήθηκε διά της Αναστάσεως του Χριστού. Δεν είναι απλώς μία μετάβαση σε μία νέα επίγεια ενσάρκωση. γ) Ως προς τη σωτηρία . Η σωτηρία είναι δωρεά της χάριτος του Θεού και κοινωνία με τον Χριστό. Δεν αποτελεί αποτέλεσμα ενός απρόσωπου μηχανισμού « καρμικής » ανταποδόσεως. δ) Ως προς το σώμα . Το σώμα δεν είναι προσωρινό περίβλημα το οποίο η ψυχή αποβάλλει και αντικαθιστά. Η χριστιανική πίστη προσδοκά την ανάσταση του ανθρώπου. Η ορθόδοξη διδασκαλία υπογραμμίζει ότι η σωτηρία δεν αφορά μόνο μία αφηρημένη « πνευματική» πραγματικότητα, αλλά ολόκληρο τον άνθρωπο και την κτίση. ε) Ως προς την ενοχή και τη μετάνοια . Η χριστιανική μετάνοια αφορά την πραγματική ζωή του ανθρώπου ενώπιον του Θεού. Δεν στηρίζεται στην αναζήτηση υποτιθέμενων αμαρτημάτων που διαπράχθηκαν σε μία προηγούμενη ενσάρκωση. Η ορθόδοξη έννοια της θεραπείας Η Εκκλησία χρησιμοποιεί από την αρχαιότητα τη γλώσσα της θεραπείας.Ο άνθρωπος έχει ανάγκη θεραπείας επειδή έχει τραυματισθεί η σχέση του με τον Θεό, με τον συνάνθρωπο και με τον ίδιο του τον εαυτό. Η θεραπεία αυτή δεν συνίσταται στην ανακάλυψη μιας « προηγούμενης ζωής ». Συνδέεται με τη μετάνοια, την άσκηση, την προσευχή, τη συγχώρηση, τη μυστηριακή ζωή και κυρίως με την κοινωνία του ανθρώπου με τον Χριστό. Η λέξη μετάνοια έχει εδώ ιδιαίτερη σημασία. Δεν σημαίνει μία ψυχολογική επιστροφή στο παρελθόν για την ανακάλυψη κρυμμένων ενσαρκώσεων. Σημαίνει αλλαγή του νου και του προσανατολισμού ολόκληρης της υπάρξεως.Ο άνθρωπος δεν καλείται να επιστρέψει σε μία υποτιθέμενη προηγούμενη ζωή.Καλείται να επιστρέψει στον Θεό. Η ανάγκη της πνευματικής διακρίσεως Η Ορθόδοξη Παράδοση γνωρίζει ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να αποδίδει αυτομάτως θεϊκή ή υπερφυσική προέλευση σε κάθε εσωτερικό βίωμα. Και γι’ αυτό ο Απόστολος Ιωάννης προτρέπει:« Μὴ παντὶ πνεύματι πιστεύετε, ἀλλὰ δοκιμάζετε τὰ πνεύματα εἰ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστιν » (Α΄ Ιωάν.4,1). Η προτροπή αυτή αποτελεί θεμελιώδη αρχή πνευματικής διακρίσεως.Δεν σημαίνει καχυποψία απέναντι σε κάθε ψυχολογική εμπειρία. Σημαίνει ότι ο χριστιανός δεν πρέπει να μετατρέπει κάθε εσωτερική εικόνα σε αποκάλυψη ούτε κάθε έντονο βίωμα σε μεταφυσική βεβαιότητα. Ακριβώς εδώ συναντώνται η πατερική διάκριση και η σύγχρονη επιστημονική προσοχή απέναντι στη μνήμη και στην υποβολή. Γιατί η μετενσάρκωση ασκεί τόσο μεγάλη γοητεία; Το ερώτημα δεν είναι μόνο «είναι αληθινή η μετενσάρκωση;». Είναι και: Γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος την έχει ανάγκη; Σε αρκετές περιπτώσεις, η ιδέα της μετενσάρκωσης φαίνεται να προσφέρει μια απάντηση στο πρόβλημα της αδικίας: εάν κάποιος υποφέρει σήμερα, ίσως αυτό να οφείλεται σε πράξεις μιας προηγούμενης ζωής.Σε άλλες περιπτώσεις προσφέρει την ελπίδα ότι ο άνθρωπος θα έχει αμέτρητες ευκαιρίες για να διορθωθεί. Η Ορθόδοξη Εκκλησία προτείνει μια διαφορετική απάντηση. Δεν λέει στον άνθρωπο: «Θα έχεις άλλη μία ζωή ». Του λέει: « Ο Θεός σε συναντά τώρα και σου προσφέρει αιώνια ζωή, εφόσον Τον εμπιστευτείς ». Η μετάνοια δεν αναβάλλεται για μια υποτιθέμενη επόμενη ενσάρκωση. Ο Απόστολος Παύλος λέει: «Ἰδοὺ νῦν καιρὸς εὐπρόσδεκτος, ἰδοὺ νῦν ἡμέρα σωτηρίας» (Β΄ Κορ.6,2). Η χριστιανική ζωή είναι μοναδική ακριβώς επειδή είναι πολύτιμη. Κάθε στιγμή μπορεί να γίνει στιγμή μετανοίας, αγάπης, συγχωρήσεως και κοινωνίας με τον Θεό. Η Εκκλησία δεν αρνείται το μυστήριο — το φωτίζει Υπάρχει ένας ακόμη κίνδυνος. Όταν ο άνθρωπος αντιμετωπίζει το μυστήριο του θανάτου, μπορεί να αναζητήσει εύκολες εξηγήσεις. Η Ορθόδοξη Εκκλησία όμως δεν φοβάται το μυστήριο. Δεν ισχυρίζεται ότι γνωρίζει κάθε λεπτομέρεια για το τι συμβαίνει μετά τον θάνατο. Γνωρίζει, όμως, εκείνο που ο Θεός έχει αποκαλύψει: ότι ο θάνατος δεν είναι ο τελευταίος λόγος, ότι ο Χριστός ανέστη, ότι ο άνθρωπος δεν χάνεται, ότι υπάρχει Ανάσταση νεκρών, και ότι η ιστορία της ανθρωπότητας οδηγείται προς τη Βασιλεία του Θεού. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός συνοψίζει την ορθόδοξη πίστη στην Ανάσταση υπογραμμίζοντας ότι το ίδιο το σώμα που υπέστη τη φθορά θα αναστηθεί άφθαρτο. Αυτή είναι η ελπίδα της Εκκλησίας. Όχι η επανεκκίνηση ενός κύκλου υπάρξεων. Αλλά η νίκη επί του θανάτου. Από την «ανάμνηση προηγούμενων ζωών» στη μνήμη του Θεού Ίσως το βαθύτερο ποιμαντικό μήνυμα βρίσκεται εδώ. Ο άνθρωπος συχνά αναζητά να μάθει ποιος « ήταν » σε μια άλλη ζωή. Η Εκκλησία τον καλεί να ανακαλύψει ποιος είναι εν Χριστώ. Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει ή να αγνοεί πολλά για το παρελθόν του. Υπάρχει όμως μία γνώση που υπερβαίνει όλες τις άλλες: ότι είναι δημιούργημα του Θεού, ότι αγαπάται από τον Θεό, ότι καλείται σε κοιν