Φώτης Κόντογλου: Το ζωηφόρον φυτόν

Fotis Kontoglou: The Living Plant Festive Speeches - Holy Ambo 14.09.2026 (Edited by Stelios Koukos) The Holy Cross is the holiest symbol of Christians. We venerate it as soon as we see its simple form, which is made with only two lines. Every person can easily draw it, either on themselves, or on another person, or on a wall, or on water, or in the air. But nature is also filled with this sacred shape and reminds Christians of the Passion of Christ. It appears at the four points of the horizon, in the so-called crossings of trees, in the intersections of stars, in the cracks of rocks, in the branching of rivers, in the bones of animals and fish, in the skin of snakes, in the leaves of flowers, in the pattern of snow, in the crustaceans of the sea. And in the works of men, the shape of the Cross reveals itself unintentionally, in the doors and windows of houses, in the crossing of beams, in the flagstones, in the crossroads, in the wheels and yokes of carts, in the ships and sails of vessels, in the various tools of the crafts. You think that God placed the shape of the Cross in all of nature and in many of the technical works that man makes, in order to remind him of it in his mind. Therefore, Saint Justin the Philosopher and Martyr says: “Understand all things in the world, whether without this shape society can be governed or can have communication. For the sea is not cut [by the ship] if this trophy, called the Sail, does not remain safe and intact in the ship; nor is the earth plowed without it; nor do diggers nor skilled laborers perform their work, except through tools that have this shape. And the human body differs from the irrational animals in nothing else, except that it stands upright and has its hands in extension… and it shows nothing else but the shape of the Cross.” “Examine, therefore, all things in the world, to see if without this shape (of the Cross) society can be governed or communication can exist. For the sea is not cut [by the ship] if this trophy, called the sail, does not remain safe and intact in the ship; nor is the earth plowed without it [this shape, i.e., the plow]; nor can diggers nor skilled laborers perform their work, except with tools that have this shape. But the human body differs from the irrational animals in nothing else, except that it stands upright and has its hands in extension… and this reveals nothing else but the shape of the Cross.” This shape was also present in the gallows that tortured criminals in the time of the Romans, made from two large planks, on which they were nailed. And for this reason, the world shunned it and held it in fear and disgrace: “Cursed is the one who hangs on a tree.” Christ was nailed on such a cursed wood, and He changed the feelings that people had for it. From a detestable instrument, He transformed it into a venerated shape and symbol. Saint John Chrysostom says: “For previously the Cross was a name of condemnation, but now it has become a matter of honor; previously a symbol of judgment, but now a foundation of salvation; previously it was of shame and a foundation of punishment, but now it has become an occasion of glory and honor.” And again he says: “But this accursed, this abominable, this symbol of the last punishment, has now become desirable and beloved.” And the other Fathers and Preachers call the Cross “trophy of salvation, symbol of the saving Passion, symbol of redemption, crown and diadem of glory.” The hymnographers of our Church call it: «Blessed wood, unconquered trophy of piety, gate of Paradise, support of the faithful, rampart of the Church, invincible weapon, adversary of demons, protector against diseases, glory of martyrs, adornment of the saints, harbor of salvation, strength of kings, power of the righteous, propriety of priests, rod of power, guide of the blind, physician of the sick, resurrection of all the dead, strong shelter, safety of the inhabited world, beauty of the Church, guardian of the entire inhabited world, glory of the angels, wound of the demons, ladder of salvation, life-giving plant, vine full of life, undefiled wood, divine ladder, weapon of peace, unconquered trophy». Christians place the Cross everywhere, in the domes and bell towers of churches, in tombs, in buildings, on flags, on the rigging of ships, in high places so that it may be seen from afar, in women’s ornaments, in breads, in fountains. Saint John Chrysostom says: “Since this shape is found everywhere, with rulers, with those who are beginning, with women, with men, with virgins, with married women, with slaves, with free persons, in houses, in markets, in deserts, in roads, in mountains, in valleys, in hills, in the sea and on ships and on islands, in beds, in garments, in weapons and in all things, in banquets, in golden vessels, in pearls, in wall paintings.” “Thus that this shape may be found everywhere: with the rulers, with those who are beginning, with the women, with the men, with the virgins, with the married women, with the slaves, with the free persons, in the houses, in the markets, in the deserts, in the roads, in the mountains, in the valleys, in the hills, in the sea and on the ships and on the islands, in the beds, in the clothes, in the weapons and in the bridal chambers, in the banquets, in the golden vessels, in the pearls, in the wall paintings.” Continues From the magazine Kibotos, issue 21, September 1953.

Φώτης Κόντογλου: Το ζωηφόρον φυτόν Εορταστικοί λόγοι - Ιερός Άμβων 14.09.2026 (Επιμέλεια Στέλιος Κούκος) Τίμιος Σταυρός είναι το αγιώτατον σύμβολον των χριστιανών. Προσκυνούμεν μόλις ιδούμε το απλόν σχήμα του που γίνεται μόνο με δύο γραμμές. Ο κάθε άνθρωπος ημπορεί εύκολα να το σχεδιάσει, ή επάνω του, ή επάνω εις άλλον, ή επάνω εις ένα τοίχον, ή επάνω εις το νερόν, ή εις τον αέρα. Αλλά και η πλάσις είναι γεμάτη από αυτό το ιερόν σχήμα και ενθυμίζει εις τους χριστιανούς το πάθος του Χριστού. Φαίνεται εις τα τέσσαρα σημεία του ορίζοντος, εις τας λεγομένας σταυρώσεις των δένδρων, εις τα συμπλέγματα των άστρων, εις τας σχισμάς των βράχων, εις το ξεκλάδισμα των ποταμών, εις τα κόκκαλα των ζώων και των ιχθύων, εις το δερμάτι των φιδιών, εις τα φύλλα των ανθέων, εις το σχέδιον που έχει το χιόνι, εις τα μαλακόστρακα της θαλάσσης. Και εις τα έργα των ανθρώπων φανερώνεται το σχήμα του Σταυρού άθελά των, εις τας θύρας και εις τα παράθυρα των σπιτιών, εις το σταύρωμα των δοκών, εις τα πλακόστρωτα, εις τα σταυροδρόμια, εις τους τροχούς και εις τους ζυγούς των αμαξών, εις τας σκάφες και εις τα πανιά των καραβιών, εις τα διάφορα εργαλεία των τεχνών. Νομίζεις ότι ο Θεός έβαλε το σχήμα του Σταυρού εις όλην την φύσιν και εις πολλά από τα τεχνικά έργα που κάμνει ο άνθρωπος, διά να το ενθυμίζει εις την διάνοιαν του. Διά τούτο και ο άγιος Ιουστίνος ο φιλόσοφος και μάρτυς λέγει «Κατανοήσατε πάντα εν τω κόσμω, ει άνευ του σχήματος τούτου διοικείται ή κοινωνίαν έχειν δύναται. Θάλασσα μεν γαρ ου τέμνεται, ην μη τούτο το τρόπαιον, ο καλείται Ιστίον1, εν τη νηί σώον μείνη· γη δε ουκ αρούται άνευ αυτού2· σκαπανείς δε εργασίαν ου ποιούνται ουδέ βαναυσουργοί ομοίως, ειμή διά των το σχήμα τούτο εχόντων εργαλείων. Το δε ανθρώπινον σώμα ουδενί άλλω των αλόγων ζώων διαφέρει, ή το ορθόν τε είναι και έκτασιν χειρών έχειν… και ουδέν άλλο δείκνυσιν ή το σχήμα του Σταυρού» «Εξετάστε, λοιπόν, τα πάντα στον κόσμο, για να δείτε αν χωρίς αυτό το σχήμα (του Σταυρού) μπορεί να διοικηθεί η κοινωνία ή να υπάρξει επικοινωνία. Διότι η θάλασσα δεν σκίζεται [από το πλοίο], αν αυτό το τρόπαιο, που ονομάζεται πανί (ιστίο), δεν μείνει σώο και ακέραιο στο καράβι· ούτε η γη οργώνεται χωρίς αυτό [το σχήμα, δηλαδή το άροτρο]· ούτε οι σκαπανείς ούτε οι χειρώνακτες τεχνίτες μπορούν να κάνουν την εργασία τους, παρά μόνο με εργαλεία που έχουν αυτό το σχήμα. Αλλά και το ανθρώπινο σώμα σε τίποτα άλλο δεν διαφέρει από τα άλογα ζώα, παρά στο ότι στέκεται όρθιο και έχει τα χέρια του σε έκταση… και αυτό δεν φανερώνει τίποτα άλλο παρά το σχήμα του Σταυρού». Αυτό το σχήμα είχε και η κρεμάλα που βασανίζανε τους κακούργους εις τον καιρόν των Ρωμαίων, καμωμένη από δυο μεγάλα σανίδια, επάνω εις τα οποία τους εκάρφωναν. Και από αυτήν την αιτίαν ο κόσμος το εσυχαίνετο και το είχε εις φόβον και ατιμίαν: «Επικατάρατος ο κρεμάμενος επί ξύλου.» Ο Χριστός εκαρφώθη επάνω εις ένα τέτοιο καταραμένον ξύλον, και άλλαξε τα αισθήματα που είχαν δι’ αυτό οι άνθρωποι. Από εργαλείον αποτρόπαιον το μετεμόρφωσεν εις προσκυνητόν σχήμα και σύμβολον. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέγει «Πρότερον μεν γαρ ο Σταυρός όνομα καταδίκης ην, νυνί δε πράγμα τιμής γέγονε· πρότερον σύμβολον κατακρίσεως, νυνί δε υπόθεσις σωτηρίας· πρότερον αισχύνης ην και κολάσεως υπόθεσις, νυν με γέγονε δόξης και τιμής αφορμή». Και πάλιν λέγει «Αλλ’ όμως το επάρατον τούτο, το απευκτόν, το της εσχάτης τιμωρίας σύμβολον, νυν γέγονε ποθεινόν και επέραστον» «Αλλά όμως αυτό το επικατάρατο, το απευκταίο, το σύμβολο της έσχατης τιμωρίας, τώρα έχει γίνει επιθυμητό και αξιαγάπητο.». Και οι άλλοι Πατέρες και Κήρυκες ονομάζουν τον Σταυρόν «τρόπαιον σωτηρίας, σύμβολον σωτηρίου πάθους, σύμβολον απολυτρώσεως, στέμμα και διάδημα δόξης». Οι υμνωδοί της Εκκλησίας μας τον ονομάζουν: «ευλογημένον ξύλον, της ευσεβείας αήττητον τρόπαιον, θύραν Παραδείσου, στηριγμόν των πιστών, περιτείχισμα της Εκκλησίας, όπλον ακαταμάχητον, δαιμόνων αντίπαλον, νοσημάτων αλεξιτήριον, δόξαν μαρτύρων, οσίων εγκαλλώπισμα, λιμένα σωτηρίας, βασιλέων κραταίωμα, σθένος δικαίων, ιερέων ευπρέπειαν, ράβδον δυνάμεως, τυφλών οδηγόν, ασθενούντων ιατρόν, ανάστασιν απάντων των τεθνεώτων, σκέπην κραταιάν, οικουμένης ασφάλειαν, ωραιότητα της Εκκλησίας, φύλακα πάσης της οικουμένης, δόξαν των αγγέλων, τραύμα των δαιμόνων, κλίμακα σωτηρίας, ζωηφόρον φυτόν, βότρυν πλήρη ζωής, ξύλον άχραντον, θείαν κλίμακα, όπλον ειρήνης, αήτηττον τρόπαιον». Οι Χριστιανοί βάζουν τον Σταυρόν πανταχού, εις τους τρούλλους και εις τα κωδωνοστάσια των εκκλησιών, εις τους τάφους, εις τας οικοδομάς, εις τας σημαίας, εις τα κατάρτια των πλοίων, εις μέρη υψηλά διά να φαίνεται μακρόθεν, εις τα στολίδια των γυναικών, εις τα ψωμιά, εις τας κρήνας. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λέγει «Ως πανταχού τούτο το σχήμα ευρίσκεσθαι, παρ’ άρχουσι, παρ’ αρχομένοις, παρά γυναιξί, παρ’ ανδράσι, παρά παρθένοις, παρά γεγαμημέναις, παρά δούλοις, παρά ελευθέροις, εν οικίαις, εν αγοραίς, εν ερημίαις, εν οδοίς, εν όρεσιν, εν νάπαις, εν βουνοίς, εν θαλάττη και πλοίοις και νήσοις, εν κλίναις, εν ιματίοις, εν όπλοις και εν παστάσιν, εν συμποσίοις, εν σκεύεσι χρυσέοις, εν μαργαρίταις, εν τοίχων βαφαίς» «Έτσι ώστε παντού αυτό το σχήμα να βρίσκεται: στους άρχοντες, στους αρχόμενους, στις γυναίκες, στους άνδρες, στις παρθένες, στις παντρεμένες, στους δούλους, στους ελεύθερους, στα σπίτια, στις αγορές, στις ερημιές, στους δρόμους, στα βουνά, στις κοιλάδες, στους λόφους, στη θάλασσα και στα πλοία και στα νησιά, στα κρεβάτια, στα ρούχα, στα όπλα και στους νυφικούς θαλάμους, στα συμπόσια, στα χρυσά σκεύη, στα μαργαριτάρια, στις τοιχογραφίες». Συνεχίζεται Από το περιοδικό Κιβωτός, τεύχος 21, Σεπτέμβριος 1953.