Η μοναστηριακή κληρονομιά στο πεδίο του θρησκευτικού τουρισμού

Das klösterliche Erbe im Bereich des religiösen Tourismus Religiöses Leben 08.10.2026 Kyriakos Tselegidis, Dr. des religiösen Tourismus, Postdoktorand, Panteion-Universität, Pädagoge, Theologe Einleitung Das orthodoxe klösterliche Erbe nimmt eine besondere Stellung im Bereich des religiösen Tourismus ein, da das Kloster nicht bloß ein historisches Denkmal oder ein Ort kulturellen Interesses darstellt. Es bleibt in der Regel ein Raum der Anbetung, der Askese, des gemeinschaftlichen Lebens und der Gastfreundschaft. Die Architektur, die Ikonographie, die Reliquien und die natürliche Landschaft erhalten ihre volle Bedeutung innerhalb der funktionalen Nutzung und der Fortsetzung der klösterlichen Gemeinschaft. Die internationale Mobilität zu solchen Orten stellt daher eine andere Frage als die, die bei einem konventionellen Denkmal des kulturellen Erbes begegnet. Die Frage ist nicht nur der Zugang des Besuchers, sondern die Vereinbarkeit des Besuchs mit dem religiösen Charakter des Ortes. Pilgerfahrt und Tourismus in einem sich wandelnden Feld der Mobilität Die Literatur hat sich allmählich von der absoluten Unterscheidung zwischen Pilger und Tourist entfernt. Collins-Kreiner (2010) betont, dass Pilgerfahrt und Tourismus häufig als Punkte eines Kontinuums betrachtet werden, da die Motive und Praktiken der Bewegung sich überlappen können. Ein Besucher kann einen Ort zunächst aufgrund seines historischen oder kulturellen Interesses aufsuchen und ihn anschließend als heiligen Raum erleben. Entsprechend kann ein Gläubiger, der sich primär zu einer Pilgerfahrt aufmacht, sich gleichzeitig für die Geschichte, die Kunst, die Architektur oder die natürliche Landschaft interessieren. Die Unterscheidung des Pilgers vom Touristen bleibt hinsichtlich des primären Zwecks der Reise nützlich, beschreibt jedoch nicht immer das gesamte Spektrum des Besuchs. Im orthodoxen Fall wird die Schwierigkeit einer strengen Kategorisierung noch deutlicher. Die Untersuchung von Terzidou, Scarles und Saunders (2017), die das griechisch-orthodoxe Pilgerwesen untersucht, verbindet die Religiosität mit körperlichen, räumlichen und liturgischen Praktiken, die sich während des Besuchs entfalten. In einer späteren Studie zeigten dieselben Autoren, dass die Motive der Hinwendung zu heiligen Orten nicht notwendigerweise stabil sind und auch nicht vollständig vor der Reise geformt sind. Sie können sich durch die persönliche Erfahrung, die religiöse Praxis und die Beziehung, die der Besucher zu dem konkreten Ort aufbaut, wandeln (Terzidou et al., 2018). Die Aufnahme der Besucher in den Klöstern kann daher kaum auf der Grundlage von zwei völlig getrennten Kategorien „Touristen" und „Pilger" organisiert werden. Das Kloster als lebendiges religiöses Erbe Die Heilige Berg und die Meteora bieten zwei verschiedene Ausprägungen dieser Beziehung. Beide Orte sind in die Liste des Welterbes der UNESCO aufgenommen und stehen in Verbindung mit einer aktiven klösterlichen Präsenz. Die UNESCO stellt die Heilige Berg als ein zeitübergreifendes orthodoxes geistliches Zentrum dar, in dem die religiöse Funktion, das kulturelle Erbe und die natürliche Umgebung eng miteinander verbunden bleiben. In den Meteora koexistieren die monumentale Architektur und die postbyzantinische Malerei ebenfalls mit der Fortsetzung des klösterlichen Lebens. Della Dora (2012), die beide Orte vergleicht, zeigt, dass die Heilige Berg und die Meteora Pilger und Touristen anziehen, aber die unterschiedliche Geschichte und vor allem die unterschiedliche Art der Regulierung der Besucherzahl unterschiedliche Beziehungen zwischen heiligem Raum, Landschaft und Besucher formen. Es gibt daher kein einheitliches Muster der „Öffnung" des klösterlichen Erbes für die internationale Mobilität. Der Zugang kann auf unterschiedliche Weise geregelt werden, je nach Charakter und Bedürfnissen jeder klösterlichen Gemeinschaft. Auf dem Heiligen Berg, insbesondere, wird die Erfahrung des Besuchers im Rahmen des klösterlichen Rhythmus, des liturgischen Lebens, der Gastfreundschaft und der besonderen Regeln, die den Aufenthalt im Raum regeln, geformt. Die phänomenologische Studie des Andriotis (2009) hat gezeigt, dass die Erfahrung der Besucher geistliche, kulturelle, ökologische, bildungsbezogene, aber auch nicht religiöse Dimensionen umfassen kann. Diese Feststellung impliziert nicht die Behandlung des Heiligen Berges als touristisches Produkt. Im Gegenteil, sie zeigt, dass ein vornehmlich heiliger und klösterlicher Ort von den Besuchern durch verschiedene Dimensionen wahrgenommen werden kann, ohne den religiösen Charakter zu verlieren, der den Kern seiner Identität bildet. Entsprechend dokumentiert eine jüngste Forschung zum Heiligen Berg das Zusammenbestehen geistlicher und pilgernder Motive mit dem Interesse am kulturellen Erbe, am klösterlichen Leben und an der natürlichen Umwelt (Mylonopoulou et al., 2026). Diese multidimensionale Wahrnehmung widerlegt daher nicht den vorrangigen religiösen Charakter des Ortes, sondern hebt die Komplexität der Erfahrung hervor, die sich um einen lebendigen klösterlichen Raum entwickeln kann. Die Verwaltung der internationalen Besucherfrequenz Die internationale Pilger- und Tourismusbewegung kann die Bekanntschaft mit der orthodoxen Tradition erweitern und das Interesse an der Erhaltung des klösterlichen Erbes stärken. Die Anwesenheit von Besuchern ist jedoch nicht neutral für einen Raum, in dem das klösterliche Leben fortbesteht. Große Ströme, Lärm, unangemessene Fotografie, Verhaltensweisen, die mit der Anbetung unvereinbar sind, oder die Behandlung des Klosters als Kulisse für schnellen touristischen Konsum können die Funktion des Raumes beeinträchtigen. Die Shackley (2001) hat die Verwaltung heiliger Stätten mit der Notwendigkeit verbunden, verschiedene Kategorien von Besuchern zu bedienen, ohne dass der Ort zu einem weltlichen Sehenswürdigkeit herabgestuft wird. Für das orthodoxe klösterliche Erbe geht die liturgische und klösterliche Funktion der touristischen Nutzung voraus. Die Grenzen der Besucherfrequenz, die Öffnungszeiten, die Räume, in denen der Zugang erlaubt ist, die Fotografie, die Kleidung und das Verhalten der Besucher ist es vernünftig, dass sie auf der Grundlage der Besonderheiten jeder Gemeinschaft festgelegt werden. Die Verwaltung muss nicht auf die maximal mögliche Besucherfrequenz abzielen. Sie kann im Gegenteil eine Anzahl und eine Art von Besuchen anstreben, die mit der Anbetung, der Stille und dem täglichen Leben des Klosters vereinbar sind. Die internationale Dimension der Bewegung fügt auch eine Frage der kulturellen Übersetzung hinzu. Viele Besucher kennen das orthodoxe liturgische Ritus, die Bedeutung der Ikonen, das Fasten, die Stille oder die klösterliche Gastfreundschaft nicht. Die mehrsprachige Information kann klar erklären, was der konkrete Ort ist, welche Regeln den Besuch regeln und aus welchem Grund diese bestehen. Das digitale Material vor der Ankunft kann ebenfalls Missverständnisse einschränken und den Besucher vorbereiten, ohne den klösterlichen Raum selbst zu belasten. Ähnliche Aufmerksamkeit erfordert die Interpretation des Erbes. Wenn die Führung auf die Datierung der Wandmalereien, die Architektur oder die Ästhetik der Landschaft beschränkt bleibt, besteht die Gefahr, dass das Kloster losgelöst von der Funktion präsentiert wird, die es geschaffen hat und die ihm weiterhin Bedeutung verleiht. Die Darstellung der Anbetung, der asketischen Tradition, der Gastfreundschaft und des Alltags der klösterlichen Gemeinschaft ermöglicht es dem Besucher zu erkennen, dass er sich in einer lebendigen religiösen Umgebung befindet. Diese Information kann gleichzeitig als Form des Schutzes fungieren, weil sie zum Verständnis der Grenzen des Besuchs beiträgt. Fazit Das Verhältnis des orthodoxen klösterlichen Erbes zur internationalen Pilger- und Tourismusbeweglichkeit kann nicht allein auf der Grundlage der Zahl der Besucher bewertet werden. Der wesentlichste Indikator ist die Fähigkeit des klösterlichen Ortes, Menschen aufzunehmen, ohne dass die Kontinuität des gottesdienstlichen und gemeinschaftlichen Lebens gestört wird. Die zeitgenössische Literatur zeigt, dass Pilgerfahrt und Tourismus in derselben Reise aufeinandertreffen können, ohne sich jedoch zu identifizieren. Für die orthodoxen klösterlichen Orte stellen die Wahrung des heiligen Charakters, die wesentliche Beteiligung der klösterlichen Gemeinschaften an der Verwaltung und die Anpassung der Besucherfrequenz an die Besonderheiten jedes Ortes eine sicherere Grundlage dar als die Übernahme eines einheitlichen internationalen Tourismusmodells. Das klösterliche Erbe bewahrt seine tiefere Bedeutung, wenn es weiterhin eine gelebte religiöse Tradition darstellt und nicht auf ein Objekt der Betrachtung beschränkt wird. Literatur Andriotis, K. (2009). Sacred site experience: A phenomenological study. Annals of Tourism Research, 36 (1), 64–84. DOI: 10.1016/j.annals.2008.10.003. Collins-Kreiner, N. (2010). Researching pilgrimage: Continuity and transformations. Annals of Tourism Research, 37 (2), 440–456. DOI: 10.1016/j.annals.2009.10.016. della Dora, V. (2012). Setting and blurring boundaries: Pilgrims, tourists, and landscape in Mount Athos and Meteora. Annals of Tourism Research, 39 (2), 951–974. DOI: 10.1016/j.annals.2011.11.013. Mylonopoulos D. – Moira P. – Tselegidis K., Spiritual Wanderings in 'The Garden of The Virgin Mary' – Mount Athos, International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage 14, 3 (2026), art. 16. Shackley, M. (2001). Managing sacred sites: Service provision and visitor experience. Continuum. Terzidou, M., Scarles, C., & Saunders, M. N. K. (2017). Religiousness as tourist performances: A case study of Greek Orthodox pilgrimage. Annals of Tourism Research, 66, 116–129. DOI: 10.1016/j.annals.2017.06.009. Terzidou, M., Scarles, C., & Saunders, M. N. K. (2018). The complexities of religious tourism motivations: Sacred places, vows and visions. Annals of Tourism Research, 70, 54–65. DOI: 10.1016/j.annals.2018.02.011. UNESCO World Heritage Centre. (n.d.-a). Meteora. UNESCO World Heritage Centre. (n.d.-b). Mount Athos.

Η μοναστηριακή κληρονομιά στο πεδίο του θρησκευτικού τουρισμού Θρησκευτική ζωή 08.10.2026 Κυριάκος Τσελεγκίδης, Δρ. Θρησκευτικού τουρισμού Μεταδιδακτορικός ερευνητής ΠΑ.Δ.Α. Εκπαιδευτικός Θεολόγος Εισαγωγή Η ορθόδοξη μοναστηριακή κληρονομιά καταλαμβάνει ιδιαίτερη θέση στο πεδίο του θρησκευτικού τουρισμού, επειδή το μοναστήρι δεν αποτελεί απλώς ιστορικό μνημείο ή τόπο πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Παραμένει, κατά κανόνα, χώρος λατρείας, άσκησης, κοινοβιακής ζωής και φιλοξενίας. Η αρχιτεκτονική, η αγιογραφία, τα κειμήλια και το φυσικό τοπίο αποκτούν το πλήρες νόημά τους μέσα στη λειτουργική χρήση και στη συνέχεια της μοναστικής κοινότητας. Η διεθνής κινητικότητα προς τέτοιους τόπους θέτει, επομένως, ένα διαφορετικό ζήτημα από εκείνο που συναντάται σε ένα συμβατικό μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η πρόσβαση του επισκέπτη, αλλά η συμβατότητα της επίσκεψης με τον θρησκευτικό χαρακτήρα του τόπου. Προσκύνημα και τουρισμός σε ένα μεταβαλλόμενο πεδίο κινητικότητας Η βιβλιογραφία έχει σταδιακά απομακρυνθεί από την απόλυτη διάκριση ανάμεσα στον προσκυνητή και τον τουρίστα. Η Collins-Kreiner (2010) επισημαίνει ότι το προσκύνημα και ο τουρισμός εξετάζονται συχνά ως σημεία ενός συνεχούς, επειδή τα κίνητρα και οι πρακτικές της μετακίνησης μπορούν να αλληλεπικαλύπτονται. Ένας επισκέπτης μπορεί να προσεγγίσει αρχικά έναν τόπο λόγω του ιστορικού ή πολιτιστικού του ενδιαφέροντος και στη συνέχεια να τον βιώσει ως ιερό χώρο. Αντίστοιχα, ένας πιστός που μετακινείται πρωτίστως για προσκύνημα μπορεί να ενδιαφέρεται συγχρόνως για την ιστορία, την τέχνη, την αρχιτεκτονική ή το φυσικό τοπίο. Η διάκριση του προσκυνητή από τον τουρίστα παραμένει χρήσιμη ως προς τον πρωτεύοντα σκοπό του ταξιδιού, δεν περιγράφει όμως πάντοτε όλο το φάσμα της επίσκεψης. Στην ορθόδοξη περίπτωση, η δυσκολία μιας αυστηρής κατηγοριοποίησης γίνεται ακόμη πιο εμφανής. Η έρευνα των Terzidou, Scarles και Saunders (2017), η οποία εξετάζει το ελληνικό ορθόδοξο προσκύνημα, συνδέει τη θρησκευτικότητα με σωματικές, χωρικές και τελετουργικές πρακτικές που εκτυλίσσονται κατά την επίσκεψη. Σε μεταγενέστερη μελέτη, οι ίδιοι συγγραφείς έδειξαν ότι τα κίνητρα της μετάβασης σε ιερούς τόπους δεν είναι κατ’ ανάγκην σταθερά ούτε πλήρως διαμορφωμένα πριν από το ταξίδι. Μπορούν να μετασχηματίζονται μέσα από την προσωπική εμπειρία, τη θρησκευτική πρακτική και τη σχέση που αναπτύσσει ο επισκέπτης με τον συγκεκριμένο τόπο (Terzidouetal., 2018). Η υποδοχή των επισκεπτών στα μοναστήρια, συνεπώς, δύσκολα μπορεί να οργανωθεί πάνω σε δύο εντελώς απομονωμένες κατηγορίες «τουριστών» και «προσκυνητών». Το μοναστήρι ως ζώσα θρησκευτική κληρονομιά Το Άγιον Όρος και τα Μετέωρα προσφέρουν δύο διαφορετικές εκδοχές αυτής της σχέσης. Και οι δύο τόποι έχουν ενταχθεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και συνδέονται με ενεργή μοναστική παρουσία. Η UNESCO παρουσιάζει το Άγιον Όρος ως διαχρονικό ορθόδοξο πνευματικό κέντρο, στο οποίο η θρησκευτική λειτουργία, το πολιτιστικό απόθεμα και το φυσικό περιβάλλον παραμένουν στενά συνδεδεμένα. Στα Μετέωρα η μνημειακή αρχιτεκτονική και η μεταβυζαντινή ζωγραφική συνυπάρχουν επίσης με τη συνέχεια της μοναστικής ζωής. Η dellaDora (2012), συγκρίνοντας τους δύο τόπους, δείχνει ότι το Άγιον Όρος και τα Μετέωρα προσελκύουν προσκυνητές και τουρίστες, αλλά η διαφορετική ιστορία και κυρίως ο διαφορετικός τρόπος ρύθμισης της επισκεψιμότητας διαμορφώνουν διαφορετικές σχέσεις μεταξύ ιερού χώρου, τοπίου και επισκέπτη. Δεν υπάρχει, συνεπώς, ένα ενιαίο πρότυπο «ανοίγματος» της μοναστηριακής κληρονομιάς στη διεθνή κινητικότητα. Η πρόσβαση μπορεί να ρυθμίζεται με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με τον χαρακτήρα και τις ανάγκες κάθε μοναστικής κοινότητας. Στο Άγιον Όρος, ειδικότερα, η εμπειρία του επισκέπτη διαμορφώνεται μέσα στο πλαίσιο του μοναστικού ρυθμού, της λατρευτικής ζωής, της φιλοξενίας και των ιδιαίτερων κανόνων που διέπουν την παραμονή στον χώρο. Η φαινομενολογική μελέτη του Andriotis (2009) ανέδειξε ότι η εμπειρία των επισκεπτών μπορεί να περιλαμβάνει πνευματικές, πολιτιστικές, περιβαλλοντικές, εκπαιδευτικές, αλλά και μη θρησκευτικές διαστάσεις. Η διαπίστωση αυτή δεν συνεπάγεται την αντιμετώπιση του Αγίου Όρους ως τουριστικού προϊόντος. Αντίθετα, δείχνει ότι ένας κατεξοχήν ιερός και μοναστικός τόπος μπορεί να προσλαμβάνεται από τους επισκέπτες μέσα από διαφορετικές διαστάσεις, χωρίς να χάνει τον θρησκευτικό χαρακτήρα που συγκροτεί τον πυρήνα της ταυτότητάς του. Αντίστοιχα, πρόσφατη έρευνα για το Άγιον Όρος καταγράφει τη συνύπαρξη πνευματικών και προσκυνηματικών κινήτρων με το ενδιαφέρον για την πολιτιστική κληρονομιά, τη μοναστική ζωή και το φυσικό περιβάλλον (Mylonopoulosetal., 2026). Η πολυδιάστατη αυτή πρόσληψη δεν αναιρεί, επομένως, τον πρωτεύοντα θρησκευτικό χαρακτήρα του τόπου, αλλά αναδεικνύει την πολυπλοκότητα της εμπειρίας που μπορεί να αναπτύσσεται γύρω από έναν ζωντανό μοναστικό χώρο. Η διαχείριση της διεθνούς επισκεψιμότητας Η διεθνής προσκυνηματική και τουριστική κινητικότητα μπορεί να διευρύνει τη γνωριμία με την ορθόδοξη παράδοση και να ενισχύσει το ενδιαφέρον για τη διατήρηση της μοναστηριακής κληρονομιάς. Η παρουσία επισκεπτών, όμως, δεν είναι ουδέτερη για έναν χώρο στον οποίο συνεχίζεται η μοναστική ζωή. Μεγάλες ροές, θόρυβος, ακατάλληλη φωτογράφιση, συμπεριφορές ασύμβατες με τη λατρεία ή η αντιμετώπιση του μοναστηριού ως σκηνικού γρήγορης τουριστικής κατανάλωσης μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργία του χώρου. Η Shackley (2001) έχει συνδέσει τη διαχείριση των ιερών τόπων με την ανάγκη εξυπηρέτησης διαφορετικών κατηγοριών επισκεπτών χωρίς ο τόπος να υποβιβάζεται σε κοσμικό αξιοθέατο. Για την ορθόδοξη μοναστηριακή κληρονομιά, η λατρευτική και μοναστική λειτουργία προηγείται της τουριστικής χρήσης. Τα όρια επισκεψιμότητας, τα ωράρια, οι χώροι στους οποίους επιτρέπεται η πρόσβαση, η φωτογράφιση, η ένδυση και η συμπεριφορά των επισκεπτών είναι εύλογο να καθορίζονται με βάση τις ιδιαιτερότητες κάθε κοινότητας. Η διαχείριση δεν χρειάζεται να αποσκοπεί στη μέγιστη δυνατή επισκεψιμότητα. Μπορεί αντιθέτως να επιδιώκει έναν αριθμό και έναν τρόπο επισκέψεων συμβατό με τη λατρεία, την ησυχία και την καθημερινή ζωή του μοναστηριού. Η διεθνής διάσταση της κινητικότητας προσθέτει και ένα ζήτημα πολιτισμικής μετάφρασης. Πολλοί επισκέπτες δεν γνωρίζουν το ορθόδοξο λειτουργικό τυπικό, τη σημασία των εικόνων, τη νηστεία, τη σιωπή ή τη μοναστηριακή φιλοξενία. Η πολυγλωσσική ενημέρωση μπορεί να εξηγεί με σαφήνεια τι είναι ο συγκεκριμένος τόπος, ποιοι κανόνες διέπουν την επίσκεψη και για ποιον λόγο αυτοί υφίστανται. Το ψηφιακό υλικό πριν από την άφιξη μπορεί επίσης να περιορίσει παρανοήσεις και να προετοιμάσει τον επισκέπτη χωρίς να επιβαρύνει τον ίδιο τον μοναστηριακό χώρο. Ανάλογη προσοχή απαιτεί η ερμηνεία της κληρονομιάς. Όταν η ξενάγηση περιορίζεται στη χρονολόγηση των τοιχογραφιών, στην αρχιτεκτονική ή στην αισθητική του τοπίου, το μοναστήρι κινδυνεύει να παρουσιασθεί αποκομμένο από τη λειτουργία που το δημιούργησε και εξακολουθεί να του δίνει νόημα. Η παρουσίαση της λατρείας, της ασκητικής παράδοσης, της φιλοξενίας και της καθημερινότητας της μοναστικής κοινότητας επιτρέπει στον επισκέπτη να αντιληφθεί ότι βρίσκεται σε ζωντανό θρησκευτικό περιβάλλον. Η ενημέρωση αυτή μπορεί να λειτουργήσει συγχρόνως ως μορφή προστασίας, επειδή βοηθά στην κατανόηση των ορίων της επίσκεψης. Συμπέρασμα Η σχέση της ορθόδοξης μοναστηριακής κληρονομιάς με τη διεθνή προσκυνηματική και τουριστική κινητικότητα δεν μπορεί να αποτιμηθεί μόνο με βάση τον αριθμό των επισκεπτών. Ο ουσιαστικότερος δείκτης είναι η δυνατότητα του μοναστηριακού τόπου να υποδέχεται ανθρώπους χωρίς να διαταράσσεται η συνέχεια της λατρευτικής και κοινοβιακής ζωής. Η σύγχρονη βιβλιογραφία δείχνει ότι προσκύνημα και τουρισμός μπορούν να συναντώνται στο ίδιο ταξίδι, χωρίς όμως να ταυτίζονται. Για τους ορθόδοξους μοναστηριακούς τόπους, η διατήρηση του ιερού χαρακτήρα, η ουσιαστική συμμετοχή των μοναστικών κοινοτήτων στη διαχείριση και η προσαρμογή της επισκεψιμότητας στις ιδιαιτερότητες κάθε τόπου αποτελούν ασφαλέστερη βάση από την υιοθέτηση ενός ενιαίου διεθνούς τουριστικού προτύπου. Η μοναστηριακή κληρονομιά διατηρεί το βαθύτερο νόημά της όταν εξακολουθεί να αποτελεί βιωμένη θρησκευτική παράδοση και δεν περιορίζεται σε αντικείμενο θέασης. Βιβλιογραφία Andriotis, K. (2009). Sacred site experience: A phenomenological study. Annals of Tourism Research, 36 (1), 64–84. DOI: 10.1016/j.annals.2008.10.003. Collins-Kreiner, N. (2010). Researching pilgrimage: Continuity and transformations. Annals of Tourism Research, 37 (2), 440–456. DOI: 10.1016/j.annals.2009.10.016. della Dora, V. (2012). Setting and blurring boundaries: Pilgrims, tourists, and landscape in Mount Athos and Meteora. Annals of Tourism Research, 39 (2), 951–974. DOI: 10.1016/j.annals.2011.11.013. MylonopoulosD. – Moira P. – Tselegidis K., Spiritual Wanderings in ‘The Garden of The Virgin Mary’ – Mount Athos, International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage 14, 3 (2026), art. 16. Shackley, M. (2001). Managing sacred sites: Service provision and visitor experience . Continuum. Terzidou, M., Scarles, C., & Saunders, M. N. K. (2017). Religiousness as tourist performances: A case study of Greek Orthodox pilgrimage. Annals of Tourism Research, 66 , 116–129. DOI: 10.1016/j.annals.2017.06.009. Terzidou, M., Scarles, C., & Saunders, M. N. K. (2018). The complexities of religious tourism motivations: Sacred places, vows and visions. Annals of Tourism Research, 70 , 54–65. DOI: 10.1016/j.annals.2018.02.011. UNESCO World Heritage Centre. (n.d.-a). Meteora . UNESCO World Heritage Centre. (n.d.-b). Mount Athos .