When Goodness Does Not Expect Recompense

When Goodness Does Not Expect Reciprocity Ethics and the Modern Human 05.10.2026 Petros D. Damianos, Ph.D. in Philosophy – Teaching Staff, National Technical University of Athens "As you wish that men would do to you, do so to them." (Luke 6:31-36) There are words that, when we hear them for the first time, seem simple. So simple that we risk never perceiving their depth. This phrase of Christ in the Gospel of Luke is such an example. Like a calm water surface that conceals great depth, it resembles a common piece of advice about good conduct. However, if we stand carefully before it, it reveals one of the most demanding propositions ever formulated about what a human being can become. For it does not simply say: "Do not do to others what you do not want done to you." This principle is old and great. It provides a barrier against human cruelty. It reminds us that the pain we do not accept for ourselves should not be inflicted on others. But Christ goes one step further. He does not ask us only to stop the evil. He asks us to begin the good. He does not simply call us to keep our hands away from the wound of the other. He calls us to extend our hand toward the other. And then the proposition becomes almost unthinkable: "Love your enemies." Here we no longer have an ethics of balance, but an ethics of transcendence. The human being is not called to reciprocate what he received. He is called to give something he did not receive. To become the beginning of an act that was not born from the act of the other. Perhaps this is the most difficult point for the human soul. The human being deeply knows the language of reciprocity. From a young age one learns: "Whoever treats me well is my friend; whoever harms me becomes a threat." This logic has its own usefulness. It protects, organizes, creates boundaries. Without it, no society could stand. But the exhortation of Christ does not operate on the level of natural reaction. It asks of the human being something that transcends instinct: not to let the act of the other determine who he himself will become. The enemy may give you hatred. But he cannot impose on you that you become hatred. This is perhaps the most revolutionary aspect of Christian teaching. The human being ceases to be merely a mirror of the acts of others. He does not simply return what he receives. He acquires the ability to introduce something new into the world. If such a principle were to become, even imperfectly, part of the social consciousness, it would change the way we deal with conflict. Most human confrontations are prolonged because each side feels that it is responding to a prior injustice. One hurts because he was hurt. The other takes revenge because he was wronged. And the chain continues, with no one being able easily to find the first point where the evil was born. Love toward the enemy and the "enemy" – that is, the one with whom we come into confrontation over trivial matters – does not abolish justice. It does not mean that injustice becomes acceptable or that the victim must remain unprotected. It means something deeper: that the last word in the human relationship does not need to belong to revenge, or to "revenge." A civilization is not shaped only by its laws. It is shaped by what it admires, by what it repeats, by the images it places before the eyes of its people every day. For centuries, Western society has repeated through religious life, art, and tradition the idea that the human being is not completed when he acquires more, but when he becomes better. His value was not found only in his strength, his success, or his social position, but in his ability to love, to forgive, and to serve. The modern era has brought (though not to all) freedoms and possibilities that earlier societies did not know. But along with the retreat of the old frameworks of meaning, there has also changed who now shapes the deepest desires of the human being. And this change does not include a high moral tradition, but the forces of the market and the image. The human being is now presented primarily as a consumer: as someone who must acquire, who must project, who must stand out. Happiness has shifted from "what kind of person am I becoming?" to "what do I have and how do I appear?" Here precisely lies another great loss of our time: not merely the distancing from a religious faith, but the weakening of the daily practice in ideals that demand of the human being to transcend himself. For the great values do not survive only because they were once formulated. They need repetition. They need memory. They need people who, even when they fail to realize them, continue to consider them the measure of their best self. No one always loves his enemy. No one always forgives. No one always gives without return. But a world without this ideal is a poorer world, because it has lost the image of the person that one can become. Perhaps ultimately the greatness of this passage lies precisely in the fact that it does not describe the human being as he is, but as he could become. It does not flatter us by telling us that our natural reactions are sufficient. It reminds us that within the human being there is a possibility greater than fear, revenge, and selfishness. The phrase of Luke is not merely a piece of advice for living better together. It is a question addressed to every age: When the other gives you reason to become worse, do you have the strength to choose to become better?

Όταν το καλό δεν περιμένει ανταπόδοση Ηθική και Σύγχρονος Άνθρωπος 05.10.2026 Πέτρος Δ. Δαμιανός, Δρ. Φιλοσοφίας – Διδακτικό Προσωπικό ΕΜΠ «Καθὼς θέλετε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς ὁμοίως». (Λουκά 6:31-36) Υπάρχουν λόγια που, όταν τα ακούμε για πρώτη φορά, μοιάζουν απλά. Τόσο απλά, ώστε κινδυνεύουμε να μην αντιληφθούμε ποτέ το βάθος τους. Η φράση αυτή του Χριστού στο Ευαγγέλιο του Λουκά είναι ένα τέτοιο παράδειγμα. Σαν μια ήρεμη επιφάνεια νερού που κρύβει μεγάλο βάθος, μοιάζει με μια κοινή συμβουλή καλής συμπεριφοράς. Όμως, αν σταθούμε προσεκτικά μπροστά της, αποκαλύπτει μια από τις πιο απαιτητικές προτάσεις που έχουν διατυπωθεί ποτέ για το τι μπορεί να γίνει ο άνθρωπος. Γιατί δεν λέει απλώς: «Μην κάνεις στους άλλους αυτό που δεν θέλεις να κάνουν σε σένα». Αυτή η αρχή είναι παλιά και σπουδαία. Προσφέρει έναν φραγμό στην ανθρώπινη σκληρότητα. Μας θυμίζει ότι ο πόνος που δεν δεχόμαστε για τον εαυτό μας δεν πρέπει να τον προκαλούμε στους άλλους. Όμως ο Χριστός προχωρά ένα βήμα πιο πέρα. Δεν μας ζητά μόνο να σταματήσουμε το κακό. Μας ζητά να αρχίσουμε το καλό. Δεν μας καλεί απλώς να κρατήσουμε τα χέρια μας μακριά από την πληγή του άλλου. Μας καλεί να απλώσουμε το χέρι προς τον άλλον. Και τότε η πρόταση γίνεται σχεδόν αδιανόητη: «Αγαπάτε τους εχθρούς σας». Εδώ δεν έχουμε πλέον μια ηθική της ισορροπίας, αλλά μια ηθική της υπέρβασης. Ο άνθρωπος δεν καλείται να ανταποδώσει αυτό που έλαβε. Καλείται να δώσει κάτι που δεν έλαβε. Να γίνει η αρχή μιας πράξης που δεν γεννήθηκε από την πράξη του άλλου. Ίσως αυτό είναι το πιο δύσκολο σημείο για την ανθρώπινη ψυχή. Ο άνθρωπος γνωρίζει βαθιά τη γλώσσα της ανταπόδοσης. Από μικρός μαθαίνει: «Όποιος μου φέρεται καλά είναι φίλος μου· όποιος με βλάπτει γίνεται απειλή». Αυτή η λογική έχει τη δική της χρησιμότητα. Προστατεύει, οργανώνει, δημιουργεί όρια. Χωρίς αυτήν καμία κοινωνία δεν θα μπορούσε να σταθεί. Όμως η προτροπή του Χριστού δεν κινείται στο επίπεδο της φυσικής αντίδρασης. Ζητά από τον άνθρωπο κάτι που υπερβαίνει το ένστικτο: να μην αφήσει την πράξη του άλλου να καθορίσει ποιος θα γίνει ο ίδιος. Ο εχθρός μπορεί να σου δώσει μίσος. Δεν μπορεί όμως να σου επιβάλλει να γίνεις μίσος. Αυτή είναι ίσως η πιο επαναστατική πλευρά της χριστιανικής διδασκαλίας. Ο άνθρωπος παύει να είναι απλώς ένας καθρέφτης των πράξεων των άλλων. Δεν επιστρέφει απλώς ό,τι δέχεται. Αποκτά τη δυνατότητα να εισάγει στον κόσμο κάτι νέο. Αν μια τέτοια αρχή γινόταν, έστω ατελώς, μέρος της κοινωνικής συνείδησης, θα άλλαζε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη σύγκρουση. Οι περισσότερες ανθρώπινες αντιπαραθέσεις διαιωνίζονται επειδή κάθε πλευρά αισθάνεται ότι απαντά σε μια προηγούμενη αδικία. Ο ένας πληγώνει επειδή πληγώθηκε. Ο άλλος εκδικείται επειδή αδικήθηκε. Και η αλυσίδα συνεχίζεται, χωρίς κανείς να μπορεί εύκολα να βρει το πρώτο σημείο όπου γεννήθηκε το κακό. Η αγάπη προς τον εχθρό και τον “εχθρό” -δηλαδη αυτόν με τον οποίο ερχόμαστε σε αντιπαράθεση για ασήμαντα θέματα – δεν καταργεί τη δικαιοσύνη. Δεν σημαίνει ότι η αδικία γίνεται αποδεκτή ή ότι το θύμα οφείλει να παραμείνει απροστάτευτο. Σημαίνει κάτι βαθύτερο: ότι η τελευταία λέξη στην ανθρώπινη σχέση δεν χρειάζεται να ανήκει στην εκδίκηση, ή στην “εκδίκηση”. Ένας πολιτισμός δεν διαμορφώνεται μόνο από τους νόμους του. Διαμορφώνεται από αυτά που θαυμάζει, από αυτά που επαναλαμβάνει, από τις εικόνες που βάζει μπροστά στα μάτια των ανθρώπων του κάθε μέρα. Για αιώνες, η δυτική κοινωνία επαναλάμβανε μέσα από τη θρησκευτική ζωή, την τέχνη και την παράδοση την ιδέα ότι ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται όταν αποκτά περισσότερα, αλλά όταν γίνεται καλύτερος. Η αξία του δεν βρισκόταν μόνο στη δύναμή του, στην επιτυχία του ή στην κοινωνική του θέση, αλλά στην ικανότητά του να αγαπά, να συγχωρεί και να υπηρετεί. Η σύγχρονη εποχή έφερε (αν και όχι προς όλους) ελευθερίες και δυνατότητες που παλαιότερες κοινωνίες δεν γνώρισαν. Όμως μαζί με την υποχώρηση των παλαιών πλαισίων νοήματος άλλαξε και το ποιος διαμορφώνει πλέον τις βαθύτερες επιθυμίες του ανθρώπου. Και η αλλαγή αυτή δεν περιλαμβάνει μια υψηλή ηθική παράδοση, αλλά τις δυνάμεις της αγοράς και της εικόνας. Ο άνθρωπος πλέον παρουσιάζεται κυρίως ως καταναλωτής: ως κάποιος που πρέπει να αποκτήσει, να προβληθεί, να ξεχωρίσει. Η ευτυχία μετακινήθηκε από το «τι άνθρωπος γίνομαι;» στο «τι έχω και πώς φαίνομαι;». Εδώ ακριβώς βρίσκεται άλλη μια μεγάλη απώλεια της εποχής μας: όχι απλώς η απομάκρυνση από μια θρησκευτική πίστη, αλλά η εξασθένηση της καθημερινής άσκησης σε ιδανικά που ζητούν από τον άνθρωπο να ξεπεράσει τον εαυτό του. Γιατί οι μεγάλες αξίες δεν επιβιώνουν μόνο επειδή κάποτε διατυπώθηκαν. Χρειάζονται επανάληψη. Χρειάζονται μνήμη. Χρειάζονται ανθρώπους που, ακόμη και όταν αποτυγχάνουν να τις πραγματοποιήσουν, συνεχίζουν να τις θεωρούν μέτρο του καλύτερου εαυτού τους. Κανείς δεν αγαπά πάντοτε τον εχθρό του. Κανείς δεν συγχωρεί πάντοτε. Κανείς δεν προσφέρει πάντοτε χωρίς αντάλλαγμα. Αλλά ένας κόσμος χωρίς αυτό το ιδανικό είναι ένας κόσμος φτωχότερος, γιατί έχει χάσει την εικόνα του ανθρώπου που μπορεί να γίνει. Ίσως τελικά το μεγαλείο αυτής της περικοπής βρίσκεται ακριβώς στο ότι δεν περιγράφει τον άνθρωπο όπως είναι, αλλά όπως θα μπορούσε να γίνει. Δεν μας χαϊδεύει λέγοντάς μας ότι οι φυσικές μας αντιδράσεις είναι αρκετές. Μας θυμίζει ότι μέσα στον άνθρωπο υπάρχει μια δυνατότητα μεγαλύτερη από τον φόβο, την εκδίκηση και τον εγωισμό. Η φράση του Λουκά δεν είναι απλώς μια συμβουλή για να ζούμε καλύτερα μαζί. Είναι μια ερώτηση που απευθύνεται σε κάθε εποχή: Όταν ο άλλος σου δίνει λόγο να γίνεις χειρότερος, έχεις τη δύναμη να επιλέξεις να γίνεις καλύτερος;