Theotokos – The god after God

Theotokos – The God after God Theotokos 11.10.2026 Sabbas Alexandrou, Theologian Saint Gregory Palamas, emphasizing the greatness and importance of the person of the Lady Theotokos, declares: “She, therefore, is God after God, possessing the second place of the Trinity, receiving immediately the fullness of all the gifts from God.” Immediately after the Triadic God, for us Orthodox, is the person of the Lady Theotokos, who, according to Saint Gregory, “was deemed worthy of the entire charisms of the Holy Spirit.” Beyond this, according again to Saint Gregory, she was the first to be deemed worthy to see the Risen Christ. He further emphasizes: “For the Gospel of the Resurrection of the Lord, first of all men, as was fitting and just, the Theotokos received from the Lord, that she, first of all men, saw the Risen One and partook of His Divine speech.” Her entire life, according to Saint Gregory Palamas, was an ascetic and striving life for the salvation of the world. He states regarding this: “The All-Holy displayed an ascetic and extremely striving life for the salvation of the world.” For precisely this reason, according to this preeminent Father of the East, “she is the holy reverence of the entire creation and the saving medicine of our race.” Countless events of the Old Testament clearly prefigured the person of our All-Holy One. Thus, for example, according to Saint Gregory, the tongs used by the angel Seraphim, as recorded in the book of the Prophet Isaiah, clearly prefigured the Lady Theotokos who would conceive within herself, without being burned, the fire of the divinity. “Who does not know that the tongs were like the Virgin who conceived in herself the divine fire.” The same applies to the burning bush spoken of in the book of Exodus. Also, the young doves offered as a sacrifice for the dedication of males, as recorded in Leviticus, also prefigured the Lady Theotokos. “The young doves, being without marriage, clearly pre-announced the Virgin and the One Begotten from her.” Furthermore, this very Father of the East, analyzing theologically the name of the Virgin, notes that the name Mary is interpreted as Lady. Therefore, our All-Holy One is Lady, because she dominates all beings and because she is the source and root of our spiritual freedom. “The name of the Virgin Mary is this, and it is interpreted as Lady. The Virgin is Lady, by right, as dominating all and as the source and root of our freedom.” The Saint clearly states that the Lady Theotokos had the prophetic charisma, as seen in the Gospel according to Luke. She prophesied that all generations of men would bless her throughout the ages; “For behold, from now on all generations will call me blessed.” The Saint again emphasizes her prophetic charisma: “That the Virgin, having the prophetic charisma, is presented to the willing one by the hymn of hers to God in the Gospel.” A terrifying person, therefore, in the theological sense, is the Lady Theotokos. She was a model of nepsis and had her mind constantly given to the unceasing noetic prayer, while simultaneously experiencing the God-pleasing hesychia. “The Virgin finds the Holy Hesychia as her guide. Hesychia, the stillness of the mind and the world. She conceived the forgetfulness of all things and the mystery of the things above, uniting the mind with the turning toward herself and the divine unceasing noetic prayer.” Furthermore, according to Saint Gregory and certainly in accordance with all the Fathers of the Church, “God communes with His creatures by energy. Only with the Lady Theotokos did He commune by hypostasis, a fact which made her a cherubic throne.” Therefore, the theophoric Fathers maintain that there are three types of veneration: to God, latria; to the saints, dulia; and to the Lady Theotokos, hyperdulia. Saint Nektarios of the Holy Mountain, in turn, from his own perspective, will inform us how her person and her entire activity are connected with the Trinitarian dogma. Thus, according to the Saint, our Panagia received from God the Father power, from God the Word wisdom, in order to know, to reconcile heaven with earth, and from the Holy Spirit the good cheerfulness. According to the God-bearing Fathers, the Lady Theotokos does not merely intercede with God for us, but also saves, in reference to the Christological dogma. Saint Nektarios of the Holy Mountain, justifying this position, notes: “Christ is an eternal debtor to the Theotokos, because He borrowed from Her something that He never returned, His human flesh.” Furthermore, the Saint, emphasizing her greatness and holiness, informs us: “If the nine orders of the Angels were to be cast down from the heavens and become demons, if all men were to become evil, if all the created things: heaven, luminaries, priests, animals, were to rebel against God, all the evils of the created things, compared with the fullness of the holiness of the Theotokos, would not be able to grieve God. Only the Lady Theotokos would be able to please Him in everything.” Moreover, according to Saint John of Damascus, as certainly and in accordance with all the Fathers of the Church, her person is connected with the plan of the Divine economy for the salvation of men. The holy Father emphasizes: “Rightly and truly we call you, Holy Mary, Theotokos, for this name constitutes the mystery of the economy.” Astonished before her greatness, the holy Father will emphasize how no one can praise her exactly as she deserves. The Saint writes: “No one of the men will be able to praise the Theotokos according to her worth, nor if ten thousand tongues were to gather would they reach the due praises, for all things surpass her beyond the bounds of praises.” Moreover, the Holy Augustine, extolling her greatness, states: “These three things, despite His omnipotence, God could not have made more perfect. The Incarnation of the Word, the glory of the righteous, and the greatness of the Lady Theotokos.” Furthermore, it is worth emphasizing that Saint John Chrysostom, also one who was astonished before her greatness, in a superb discourse titled “Discourse to the Holy Virgin,” states: “Nothing in the world is like the Theotokos Mary. Examine, O man, the whole creation with your reason and see if there is anything equal to or greater than the holy Theotokos Virgin. Turn over the whole earth, observe the sea, examine the air carefully, investigate with your mind the heavens, think of all the invisible powers and see if there is another such wonder in the whole creation. There is not.” This very Father of Orthodoxy, extolling the virtue of humility that adorned the Lady Theotokos, states: “For the Virgin is wondrous, and Luke shows the virtue of this, saying that she did not immediately exalt herself, as she heard the greeting of the Archangel, nor did she accept what was said.” She was not overcome by joy nor by pride, when she heard the encomiastic words of the Archangel towards her, but she heard them as if they were for someone else. So great was her humility. Moreover, Saint Symeon the New Theologian, full of wonder towards her person and emphasizing that with the birth of Christ she became the cause of the spiritual rebirth of men, observes: “In the Paradise, from a man a woman became the mother of all those born from the earth, but in the Church of the faithful, from a woman, a man, Christ the God, was born, the beginning of all those being spiritually reborn.” The same one again, in another connection, states how Christ took from her His human flesh, but offered her the grace of the Holy Spirit. The holy Father says about this: “The God Word received flesh from the Theotokos and gave in return the Holy Spirit and vivified with it her surpassingly pure soul, raising it from death.” Moreover, from his own perspective, Saint Andrew of Crete will emphasize that during her time in the Temple of Solomon, she was constantly praying for the salvation of the world, and from her prostrations, the floor made depressions. “In this Zion, the inclinations of the holy knees of the Most Holy Body, the slabs laid upon the ground retain the impression.” Indeed, according to Saint Gregory Palamas, during her stay in the Temple of Solomon, angels nourished her. “She remained there for many years in the sanctuary, where secret provision of food was given through the care of angels.” Finally, her Dormition constitutes for the God-bearing Fathers a mystery that the human mind cannot comprehend. With this reasoning, the venerable Damascene inquires: “Oh, how is the source of life led to life through death?” Therefore, our All-Holy One is a fearsome figure, since even death, when it saw her, was afraid. The venerable Father says again: “How could corruption dare to approach the life-giving body? Death, looking upon this, has been afraid.” Moreover, Saint Gregory Palamas, emphasizing how great her Dormition is from a soteriological perspective, states: “If the death of this righteous one is precious in the sight of the Lord, how much more so that of the Holy of the Saints, through whom sanctification became for all the saints.” Speaking of the fact of her Dormition, as well as her translation, Saint Gregory Palamas mentions: “Christ, rendering the departing honor to His Mother, placed her spirit in His hands, and soon after, her united body is transferred to the heavens.” Thus, through her translation, the Lady Theotokos dwells in the heavens, because, according to the Theology of Saint Gregory Palamas, they are the dwelling place that befits her and her kingdom. “Now, having the heavens as a fitting dwelling place, as a kingdom befitting her.” Her Dormition is not connected with sorrow but with joy, because in the heavens she constantly cares for our salvation. Thus, the faithful people of the Lord, on the occasion of her Dormition, kneeling, pray to her: “Most Holy Theotokos, save us.” Source: Savvas Alexandrou, Theologian – Director of the Office of Orthodox Confession of the Holy Metropolis of Limassol, Periodical “Paraklesis,” Quarterly Publication of the Holy Metropolis of Limassol, issue 126, pp. 21-23, May-August 2026.

Θεοτόκος – Η μετά Θεόν θεός Θεοτόκος 11.10.2026 Σάββας Αλεξάνδρου, Θεολόγος Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς τονίζοντας το μεγαλείο και τη σπουδαιότητα του προσώπου της Κυρίας Θεοτόκου αποφαίνεται: «Αυτή ουν έστιν θεός μετά Θεόν, τα δευτερεία της Τριάδος η έχουσα, η αμέσως δεχομένη των εκ Θεού δωρεών το πλήρωμα όλον». Ευθύς, μετά τον Τριαδικό Θεό είναι για μας τους Ορθοδόξους το πρόσωπο της Κυρίας Θεοτόκου, η οποία, κατά τον άγιο Γρηγόριο, «ηξιώθη συλλήβδην των χαρισμάτων του Άγιου Πνεύματος». Πέρα απ’ αυτό, κατά τον άγιο Γρηγόριο και πάλι, πρώτη αυτή αξιώθηκε να δει τον Αναστημένο Χριστό. Τονίζει ακόμη: «Το γαρ Ευαγγέλιον της Αναστάσεως του Κυρίου, πρώτη πάντων ανθρώπων, καθάπερ και προσήκον υπήρχεν και δίκαιον, η Θεοτόκος παρά Κυρίου εδέξατο, ότι αύτη πρώτη πάντων ανθρώπων τον Αναστάντα είδεν και της Θείας Αυτού ομιλίας απήλαυσεν». Όλος ο βίος της, κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, ήταν βίος ασκητικός και εναγώνιος για τη σωτηρία του κόσμου. Αναφέρει σχετικά: «Η Παναγία επεδείξατο βίον ασκητικόν και άκρως εναγώνιον διά την του κόσμου σωτηρίαν». Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, κατά τον κορυφαίον αυτόν Πατέρα της Ανατολής «αυτή έστιν το ιερόν σεμνολόγημα απάσης της κτίσεως και το σωστικόν φάρμακον του γένους ημών». Πλείστα όσα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης σαφώς προεικόνιζαν το πρόσωπο της Παναγίας μας. Έτσι, παραδείγματος χάριν, κατά τον άγιο Γρηγόριο, η λαβίδα πού χρησιμοποίησε ο άγγελος Σεραφείμ, όπως κατατίθεται στο βιβλίο του Προφήτη Ησαΐα, σαφώς προεικόνιζε την Κυρία Θεοτόκο πού θα συλλάμβανε μέσα της, χωρίς να καεί, το πυρ της θεότητος. «Τις ουκ οίδεν ότι η λαβίς ην ως η Παρθένος ήτις συνέλαβεν εν εαυτήτο θείον πυρ». Το ίδιο και η καιομένη βάτος για την οποία γίνεται λόγος στο βιβλίο της Εξόδου. Επίσης, οι νεοσσοί των περιστερών πού προσφέρονταν ως θυσία αφιερώσεως των αρρένων, όπως κατατίθεται στο Λευϊτικόν και αυτοί προεικόνιζαν την Κυρία Θεοτόκο. «Οι νεοσσοί των περιστερών απειρόγαμοι όντες, σαφώς προεδήλουν την Παρθένον και τον εκ ταύτης Τεχθέντα». Εξάλλου, ο ίδιος τούτος Πατέρας της Ανατολής, αναλύοντας θεολογικά το όνομα της Παρθένου, σημειώνει πώς το όνομα Μαριάμ ερμηνεύεται Κυρία. Κυρία λοιπόν είναι η Παναγία μας, διότι δεσπόζει όλων των όντων και γιατί είναι πηγή και ρίζα της πνευματικής μας ελευθερίας. «Το όνομα της Παρθένου Μαριάμ έστιν, τούτο δε Κυρία ερμηνεύεται. Κυρία η Παρθένος, κατά την αξίαν έστιν ως δεσπόζουσα πάντων και ως πηγή και ρίζα της ημών ελευθερίας». Ό Άγιος σαφώς αναφέρει ότι η Κυρία Θεοτόκος είχε το προφητικό χάρισμα, όπως αυτό φαίνεται στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. Αυτή προφήτευσε πώς θα την μακάριζαν ανά τους αιώνες οι γενεές των ανθρώπων· «Ιδού γάρ από του νυν μακαριούσί με πάσαι αι γενεαί». Υπογραμμίζει και πάλιν ο Άγιος για το προφητικό της χάρισμα: «Ότι δε προφήτις προφητικήν χάριν έχουσα η Παρθένος τούτο παραστήσει τω βουλομένω η εν τω Ευαγγελίω ωδή ταύτης προς τον Θεόν». Φοβερό πρόσωπο, λοιπόν, με τη θεολογική έννοια, είναι η Κυρία Θεοτόκος. Υπήρξε πρότυπο νήψης και είχε τον νουν της διαρκώς δοσμένο στην αδιάλειπτη νοερά προσευχή, ενώ συνάμα βίωνε την κατά Θεόν ησυχία. «Η Παρθένος την Ιεράν ησυχίαν ευρίσκει χειραγωγόν. Ησυχίαν, την του νου και κόσμου στάσιν. Την λήθην των πάντων και μύστιν των άνω, συνήψεν τον νουν τη προς εαυτού στροφή και θεία αδιαλείπτω νοερά προσευχή». Εξάλλου, κατά τον άγιο Γρηγόριο και βέβαια σύμφωνα και με όλους τους πατέρες της Εκκλησίας, «ο Θεός κοινωνεί με τα κτίσματά Του κατ’ ενέργειαν. Μόνον με την Κυρίαν Θεοτόκον κοινώνησεν καθ’ υπόστασιν, πράγμα πού την κατέστησεν θρόνον χερουβικόν». Γι’ αυτό και οι θεοφόροι πατέρες υποστηρίζουν ότι υπάρχουν τρία είδη προσκύνησης, στον Θεό λατρευτική, στους άγιους τιμητική και στην Κυρία Θεοτόκο δουλική. Ό άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης πάλι, από την πλευρά τη δική του, θα μάς πληροφορήσει πώς το πρόσωπο και η όλη δράση της συνδέονται με το Τριαδικό δόγμα. Έτσι, κατά τον Άγιο, η Παναγία μας έλαβε από τον Θεό Πατέρα δύναμη, από τον Θεό Λόγο σοφία, για να γνωρίζει, να συμφιλιώνει τον ουρανό με τη γη και από το Άγιο Πνεύμα την αγαθή ιλαρότητα. Κατά τους θεοφόρους πατέρες, η Κυρία Θεοτόκος δεν μεσιτεύει απλά στον Θεό για μάς, αλλά σώζει και αυτό εν αναφορά προς το Χριστολογικό δόγμα. Ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, αιτιολογώντας αυτή τη θέση, σημειώνει: «Ο Χριστός είναι αιώνιος χρεώστης προς την Θεοτόκον, διότι δανείσθηκε απ’ αυτήν κάτι πού δεν επέστρεψε ποτέ πίσω, την ανθρωπίνην σάρκα Του». Επιπρόσθετα, ο Άγιος, τονίζοντας το μεγαλείο και την αγιότητά της, μάς πληροφορεί: «Αν τα έννέα τάγματα των Αγγέλων ήθελον γκρημνισθει από τους ουρανούς και να γίνουσιν δαίμονες, αν όλοι οι άνθρωποι γινόντουσαν κακοί, αν όλα τα κτίσματα: ουρανός, φωστήρες, ιερείς, ζώα, ήθελον αποστατήσει από του Θεού, όλαι αι κακίαι των κτισμάτων, συγκρινόμεναι με το πλήρωμα της αγιότητος της Θεοτόκου, δεν ήδύναντο να λυπήσουν τον Θεόν. Μόνη η Κυρία Θεοτόκος θα ήτο ικανή να τον ευαρεστήσει κατά πάντα». Εξάλλου, κατά τον άγιον Ιωάννη τον Δαμασκηνό, όπως βέβαια και σύμφωνα με όλους τους πατέρες της Εκκλησίας, το πρόσωπό της συνδέεται με το σχέδιο της Θείας οικονομίας για τη σωτηρία των ανθρώπων. Επισημαίνει ο ιερός Πατήρ: «Δικαίως και αληθώς σέ την Αγίαν Μαρίαν, Θεοτόκον ονομάζομεν, τούτο γάρ το όνομα το μυστήριον της οικονομίας συνίστησιν». Έκθαμβος ο ιερός Πατήρ μπροστά στο μεγαλείο της θα τονίσει πώς κανείς δεν μπορεί να την εγκωμιάσει όπως ακριβώς της αξίζει. Γράφει ο Άγιος: «Ουδείς των ανθρώπων δυνηθήσεται κατ’ αξίαν ευφημήσαι την Θεομήτορα, ουδέ ει μύριαι συνέλθοιεν γλώσσαι εφίκοντο επαίνων καθηκόντων, πάντα γαρ αυτή υπέρκειται θεσμών εγκωμίων». Εξάλλου, ο Ιερός Αυγουστίνος, εκθειάζοντας το μεγαλείο της, αναφέρει: «Τα τρία ταύτα, παρά την παντοδυναμίαν Του, δεν θα μπορούσε να κάνει τελειότερον ο Θεός. Τη ενανθρώπησιν του Λόγου, την δόξαν των δικαίων και το μεγαλείον της Κυρίας Θεοτόκου». Επιπρόσθετα, αξίζει να τονισθεί πώς κι ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ενεός και αυτός μπροστά στο μεγαλείον της, σε ένα έξοχον λόγο του που επιγράφεται «Λόγος εις την Αγίαν Παρθένον» αναφέρει: «Τίποτε στον κόσμον δεν είναι σαν την Θεοτόκον Μαρίαν. Εξέτασε, ω άνθρωπε, όλην την κτίσιν με τον λογισμόν σου και δες αν υπάρχει κάτι ίσον η μεγαλύτερον της αγίας Θεοτόκου Παρθένου. Γύρισε όλην την γην, παρατήρησε τη θάλασσα, εξέτασε προσεκτικά τον αέρα, ερεύνησε με τη διάνοια σου τους ουρανούς, σκέψου όλες τις αόρατες δυνάμεις και δες αν υπάρχει άλλο τέτοιο θαύμα σε όλη την κτίσιν. Δεν υπάρχει». Ο ίδιος αυτός Πατέρας της Ορθοδοξίας, εκθειάζοντας την αρετή της ταπείνωσης πού κοσμούσε την Κυρία Θεοτόκο, αναφέρει: «Και γαρ θαυμαστή η Παρθένος, την δε αρετήν ταύτης δείκνυσιν ο Λουκάς λέγων ότι ουκ ευθέως εαυτήν εξέχεεν, ως ήκουσεν του ασπασμού του Αρχαγγέλου, ουδέ εδέξατο το λεχθέν». Δεν κυριεύθηκε από χαρά ούτε από υπερηφάνεια, όταν άκουσε τα Εγκωμιαστικά λόγια του Αρχαγγέλου προς αυτήν, αλλά τα άκουσε σαν και να ήταν για κάποιον άλλον. Τόσην ταπείνωση είχε. Εξάλλου, κι ο άγιος Συμεών ο νέος Θεολόγος, έμπλεος θαυμασμού προς το πρόσωπό της και τονίζοντας πώς με τη γέννηση του Χριστού στάθηκε αιτία της πνευματικής αναγέννησης των ανθρώπων, παρατηρεί: «Εν τω Παραδείσω από ανδρός γυνή γέγονεν μήτηρ ούσα πάντων των από γης γεννηθέντων, εν δε τη των πιστών Εκκλησία από γυναικός, ανήρ Χριστός ο Θεός εγεννήθη, απαρχή πάντων των αναγεννομένων πνευματικώς». Ο ίδιος πάλιν, σε μια άλλη συνάφεια, αναφέρει πώς ο Χριστός πήρε απ’ αυτήν την ανθρώπινη σάρκα Του, όμως της πρόσφερε τη χάριν του Αγίου Πνεύματος. Λέει γι αυτό ο ιερός Πατήρ: «Έλαβε σάρκα ο Θεός Λόγος εκ της Θεοτόκου και έδωκεν αντ’ αυτής πνεύμα άγιον και εζωοποίησεν τούτω την υπεράμωμον ταύτης ψυχήν, αναστήσας αυτήν εκ θανάτου». Εξάλλου, από την πλευρά τη δική του, ο άγιος Ανδρέας ο Κρήτης θα τονίσει πώς κατά τα Εισόδιά της στον ναό του Σολομώντα ήταν συνεχώς προσευχόμενη για τη σωτήρια του κόσμου κι από τις γονυκλισίες της το δάπεδο έκανε βαθουλώματα. «Εν ταύτη τη Σιών τας κλίσεις των ιερών γονάτων του παναγίου σώματος, αι προς το έδαφος κατεστρωμέναι πλάκες διολύγιον ανακράζουσι». Μάλιστα δε, κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, κατά τη διαμονή της στον ναό του Σολομώντα άγγελοι την έτρεφαν. «Διετέλη αυτή ενιαυτούς πολλούς εν τω ιερώ, ένθα χορηγία τροφής απορρήτου, δι’ αγγέλων επιστασίας». Τέλος, η κοίμησή της αποτελεί για τους θεοφόρους πατέρες ένα μυστήριο πού δεν μπορεί ανθρώπινος νους να χωρέσει. Μ’ αυτό το σκεπτικό, ο ιερός Δαμασκηνός διερωτάται: «Ω, πώς η πηγή της ζωής προς την ζωήν άγεται διαμέσου του θανάτου;». Φοβερόν πρόσωπον λοιπόν η Παναγία μας, αφού και ο θάνατος όταν την είδε φοβήθηκε. Λέει και πάλι ο ιερός Πατήρ: «Πώς η διαφθορά του ζωοδόχου κατατολμήσειεν σώματος; Ταύτη και προσβλέπων ο θάνατος δέδοικεν». Εξάλλου, ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, τονίζοντας το πόσο σπουδαία είναι η κοίμησή της από σωτηριολογική άποψη, τονίζει: «Ει τίμιος εναντίον Κυρίου ο θάνατος του οσίου αυτού, πόσο μάλλον της των αγίων Αγίας, δι ης αγιασμός πάσι τοις αγίοις εγένετο». Μιλώντας δε για το γεγονός της κοίμησής της, αλλά και της μετάστασής της, ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς αναφέρει: «Ο Χριστός την εξόδιον αποδίδων τιμήν τη μητρί Αυτού, εν ταις χερσίν Αυτού εναπέθετο το πνεύμα αυτής μεθ’ ου πολύ δε και το σύζυγον ταύτης σώμα εις ουρανούς μετατίθεται». Έτσι, λοιπόν, με τη μετάστασή της η Κυρία Θεοτόκος κατοικεί στους ουρανούς γιατί, κατά τη Θεολογία του άγιου Γρηγορίου του Παλαμά, αυτοί είναι το κατοικητήριο πού της πρέπει και το βασίλειό της. «Νυν τους ουρανούς έχουσα πρέπον κατοικητήριον ως αυτή προσήκον βασίλειον». Η κοίμησή της δεν συνδέεται με τη λύπη αλλά με τη χαρά, γιατί στους ουρανούς διαρκώς μεριμνά για τη σωτηρία μας. Έτσι λοιπόν, ο πιστός λαός του Κυρίου, με αφορμή την κοίμησή της, γονυπετώντας δέεται προς αυτήν: «Υπεραγία Θεοτόκε, σώσον ημάς». Πηγή: Σάββας Αλεξάνδρου, Θεολόγος – Διευθυντής Γραφείου Ορθοδόξου Ομολογίας Ιεράς Μητροπόλεως Λεμεσού, Περιοδικό «Παράκληση», Τετραμηνιαία Έκδοσις Ιεράς Μητροπόλεως Λεμεσού, τεύχος 126ο, σελ. 21-23, Μάϊος-Αύγουστος 2026. …