Κλινική επικοινωνία και πνευματικότητα

Klinische Kommunikation und Spiritualität Wissenschaft, Ethik und Religion 05.10.2026 Maria Loupidou Klinische Kommunikation ist der Prozess des Austauschs von Informationen, Gedanken und Gefühlen zwischen den Gesundheitsfachkräften und den Patienten oder ihren Familien. Der Patient ist nicht nur ein kranker Körper, er ist eine Person, die auf ihre eigene Weise dem Leben, dem Schmerz, dem Verlust, der Hoffnung und dem Ende Bedeutung verleiht. Insbesondere im Rahmen des Konzepts der palliativen Versorgung ermöglicht die klinische Beziehung den Gesundheitsfachkräften, die spirituelle Vorgeschichte der Patienten zu berücksichtigen. Diese Möglichkeit liegt im Kern der wesentlichen Versorgung des Patienten als Person, stärkt die interdisziplinäre Abstimmung und unterstützt die patientenorientierten Ergebnisse. Was aber wird als Spiritualität definiert: Spiritualität ist der Aspekt der menschlichen Natur, der sich auf die Weise bezieht, auf die Menschen nach dem Sinn und Zweck des Lebens suchen und diesen ausdrücken, sowie auf die Weise, auf die sie ihre Verbindung zur gegenwärtigen Stunde, zu sich selbst, zu anderen, zur Natur und zum Bedeutenden oder Heiligen erleben. [1] In einfachen Worten ist es das, was eine Patientin in dem Buch von Marie de Hennezel [2] sagt: „Ich möchte diese schwierige Phase meines Lebens so bewusst wie möglich leben!" In der palliativen Versorgung wird dies erreicht, wenn der Arzt die Art und Weise hören kann, auf die der Patient seine Welt bewohnt. Die Erfassung der Spiritualität erweist sich als sensibel gegenüber Personen, die sich nicht als religiös oder spirituell bezeichnen, gegenüber Personen mit unterschiedlichem religiösem Hintergrund oder solchen, die durch die Religion verletzt wurden. In diesen Fällen wird die Frage umgeformt, da das Team versucht zu verstehen, wer der Patient ist und was seinem Dasein Bedeutung verleiht. In jedem Fall gibt der Patient nicht seine gesamte Person als Seelenöffnung preis. Er gibt Spuren: einen Satz, eine Erinnerung, eine Angst, ein Gebet, eine Stille, einen Wunsch. Deshalb ist das Bild, das den Artikel begleitet, das Werk von Yannis Kounellis mit dem Titel Tragedia civile 1975. In der Szene, die der Künstler errichtet hat, sehen wir eine Wand, die mit Blattgold bedeckt ist, einen alten Kleiderbügel mit einem schwarzen Mantel und einem Hut und eine brennende Lampe. So zeigt Kounellis nicht den Menschen, sondern seine Spur. Die Komposition wurde als etwas interpretiert, das an eine byzantinische Ikonostasenfläche erinnert, einen Raum, der das Alltägliche vom Heiligen trennt. Die kleine Lampe ist ein kleiner Lichtpunkt, der die Anwesenheit durch die Abwesenheit Gestalt verleiht. Die Spiritualität befindet sich irgendwo dort: in der Art und Weise, auf die der Mensch versucht, dem, was ihm widerfährt, Bedeutung zu verleihen. Die Vorteile dieser tieferen Kommunikation sind vielfältig. Interventionen der umfassenden spirituellen Versorgung wurden mit einer verringerten Verwendung von Schmerzmitteln, niedrigeren Angstleveln und einem verbesserten allgemeinen Gefühl der Erleichterung und des Wohlbefindens in Zusammenhang gebracht. Viele Patienten, insbesondere diejenigen, die hospitalisiert sind oder an unheilbaren Krankheiten leiden, wünschen sich, die Spiritualität in ihre Gespräche über ihre Versorgung einzubeziehen. Allerdings zeigen Studien, dass dies selten geschieht, aufgrund der Hindernisse, denen die Gesundheitsfachkräfte gegenüberstehen, wie der Mangel an Zeit, einem strukturierten Rahmen, der das Gespräch erklärt – wie im Rahmen der palliativen Versorgung – und dem Mangel an Erfahrung in der Diskussion von Spiritualitätsfragen. Im Rahmen der palliativen Versorgung, indem wir den Ärzten helfen, die Quellen der Bedeutung, den Umgang, die Hoffnung und die spirituellen Stärken der Patienten zu erforschen, sowie das Erkennen von spirituellen Fragen, die mit der Planung der Versorgung zusammenhängen, helfen wir ihnen, die Präferenzen der Patienten zu erfassen, die spirituellen Auswirkungen auf die Gesundheit zu klären und die Therapieplanung von ihrer Seite besser zu unterstützen. So wird ein „spirituelles GPS" aktiviert, das dem Patienten hilft, die Pfade besser zu finden, die er in der schwierigen Zeit des Schmerzes und der Schwierigkeit durchwandern wird. In der palliativen Versorgung verändert die Kommunikation nicht die Realität, sondern hilft ihr, Bedeutung zu gewinnen. Und damit dies wesentlich und wirksam geschieht, ist es wichtig, auch die spirituellen Bedürfnisse der Patienten anzusprechen. Ich kann mir keinen anderen Weg vorstellen, dies zu tun, als mit Liebe. [1] Puchalski C, Ferrell B, Virani R, et al. Improving the quality of spiritual care as a dimension of palliative care: The report of the Consensus Conference. J Palliat Med . 2009;12(10):885–904. https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1023&context=socialwork_facpubs [2] La mort intime, Marie de Hennezel, Aider la vie, Robert Laffont, 1999

Κλινική επικοινωνία και πνευματικότητα Επιστήμη, Ηθική και Θρησκεία 05.10.2026 Μαρία Λουπίδου Κλινική επικοινωνία είναι η διαδικασία ανταλλαγής πληροφοριών, σκέψεων και συναισθημάτων ανάμεσα στους επαγγελματίες υγείας και στους ασθενείς ή τις οικογένειές τους. Ο ασθενής δεν είναι μόνο ένα σώμα που νοσεί, είναι ένα πρόσωπο που έχει έναν δικό του τρόπο να νοηματοδοτεί τη ζωή, τον πόνο, την απώλεια, την ελπίδα και το τέλος. Ειδικότερα, στα πλαίσια της έννοιας της ανακουφιστικής φροντίδας,η κλινική σχέση καθιστά εφικτό για τους επαγγελματίες υγείας να λαμβάνουν υπόψιν το πνευματικό ιστορικό των ασθενών. Αυτή η δυνατότητα βρίσκεται στην καρδιά της ουσιαστικής φροντίδας τους ασθενούς ως πρόσωπο, ενισχύει την διεπιστημονική ευθυγράμμιση και υποστηρίζει τα αποτελέσματα με βάση τον ασθενή. Τι ορίζεται όμως ως πνευματικότητα: Η πνευματικότητα είναι η πτυχή της ανθρώπινης φύσης που αφορά τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα αναζητούν και εκφράζουν το νόημα και το σκοπό της ζωής, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο βιώνουν την σύνδεσή τους με την παρούσα στιγμή, τον εαυτό τους, τους άλλους, τη φύση και το σημαντικό ή ιερό. [1] Με απλά λόγια είναι αυτό που λέει μια ασθενής στο βιβλίο της MariedeHennezel [2] : «Θέλω να ζήσω όσο γίνεται πιο συνειδητά αυτή τη δύσκολη φάση της ζωής μου!»Στην ανακουφιστική φροντίδα αυτό επιτυγχάνεται όταν ο γιατρός μπορεί να ακούσει τον τρόπο με τον οποίο ο ασθενής κατοικεί τον κόσμο του. Η διερεύνηση της πνευματικότητας αποδεικνύει ευαισθησία απέναντι και σε άτομα που δεν αυτοπροσδιορίζονται ως θρησκευόμενα ή πνευματικά, σε άτομα με ποικίλα θρησκευτικά υπόβαθρα ή εκείνα που έχουν πληγωθεί από τη θρησκεία. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις το ερώτημα αναδιαμορφώνεται καθώς η ομάδα προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι ο ασθενής και τι δίνει νόημα στην ύπαρξή του. Σε κάθε περίπτωση ο ασθενής δεν παραδίδει ολόκληρο τον εαυτό του ως κατάθεση ψυχής. Δίνει ίχνη: μια φράση, μια ανάμνηση, έναν φόβο, μια προσευχή, μια σιωπή, μια επιθυμία. Γι’ αυτό και η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι το έργο του Γιάννη Κουνέλλημε τίτλο Tragediacivile 1975. Στο σκηνικό που έστησε ο καλλιτέχνης, βλέπουμε έναν τοίχο καλυμμένο με φύλλο χρυσού, έναν παλιό καλόγερο – κρεμάστρα με ένα μαύρο παλτό και ένα καπέλο και μια αναμμένη λάμπα. Έτσι ο Κουνέλλης δεν δείχνει τον άνθρωπο αλλά το ίχνος του. Η σύνθεση έχει ερμηνευτεί ως κάτι που θυμίζει βυζαντινή εικονοστατική επιφάνεια, έναν χώρο που χωρίζει το καθημερινό από το ιερό. Η μικρή λάμπα είναι ένα μικρό σημείο φωτός που δίνει μορφή στην παρουσία μέσα από την απουσία. Η πνευματικότητα βρίσκεται κάπου εκεί: στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος προσπαθεί να δώσει νόημα σε αυτό που του συμβαίνει. Τα οφέλη αυτής της βαθύτερης επικοινωνίας είναι πολλαπλά. Οι παρεμβάσεις ολοκληρωμένης πνευματικής φροντίδας έχουν συσχετιστεί με μειωμένη χρήση αναλγητικών φαρμάκων, χαμηλότερα επίπεδα άγχους και βελτιωμένο συνολικό αίσθημα ανακούφισης και ευεξίας. Πολλοί ασθενείς, ιδίως όσοι νοσηλεύονται ή πάσχουν από ανίατα νοσήματα, επιθυμούν να συμπεριλάβουν την πνευματικότητα στις συζητήσεις τους σχετικά με την φροντίδα τους. Ωστόσο μελέτες δείχνουν πως αυτό συμβαίνει σπάνια λόγω των εμποδίων που αντιμετωπίζουν οι επαγγελματίες υγείας όπως η έλλειψη χρόνου, δομημένου πλαισίου που να εξηγεί την συζήτηση – όπως στα πλαίσια παροχής ανακουφιστικής φροντίδας – και έλλειψη εμπειρίας στη συζήτηση θεμάτων πνευματικότητας. Στα πλαίσια της ανακουφιστικής φροντίδας, βοηθώντας τους γιατρούς να εξερευνήσουν τις πηγές νοήματος, την αντιμετώπιση, την ελπίδα και τα πνευματικά δυνατά σημεία των ασθενών, καθώς και τον εντοπισμό πνευματικών ζητημάτων που σχετίζονται με τον σχεδιασμό της φροντίδας, τους βοηθάμε να καταγράψουν τις προτιμήσεις των ασθενών, να αποσαφηνίσουν τις πνευματικές επιδράσεις στην υγεία και να υποστηρίξουν καλύτερα από την μεριά τους τον σχεδιασμό της θεραπείας. Ενεργοποιείται έτσι ένα «πνευματικό gps» που βοηθά τον ασθενή να βρίσκει καλύτερα τα μονοπάτια που θα διαβεί στην δύσκολη περίοδο του πόνου και της δυσκολίας. Στην ανακουφιστική φροντίδα η επικοινωνία δεν αλλάζει την πραγματικότητα αλλά βοηθά στο να αποκτήσει αυτή νόημα. Και για να γίνει αυτό ουσιαστικό και αποτελεσματικό είναι να σημαντικό να προσεγγίζει και τις πνευματικές ανάγκες των ασθενών. Δεν μπορώ να φανταστώ άλλον τρόπο για να γίνει αυτό, παρά με αγάπη. [1] Puchalski C, Ferrell B, Virani R, et al. Improving the quality of spiritual care as a dimension of palliative care: The report of the Consensus Conference. J Palliat Med . 2009;12(10):885–904. https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1023&context=socialwork_facpubs [2] La mort intime, Marie de Hennezel , Aider la vie, Robert Laffont, 1999